Mẹ Sữa có biết? Trong những năm mang thai và cho con bú, bộ xương của mẹ làm một việc rất thông minh mà ít ai kể cho mình nghe.

Gần đây mình nhận được khá nhiều tin nhắn hỏi cùng một chuyện: “Chị ơi, em nghe nói cho con bú là mất canxi, xương sẽ loãng, phải uống canxi tới khi cai sữa cả năm mới đủ, đúng không chị?” Có mẹ còn lo tới mức tính cai sữa sớm cho xương “đỡ bị rút”.

Mình hiểu nỗi lo này lắm. Ai mà không sợ về già đau lưng, gãy xương. Nên bài này mình kể lại chuyện gì thật sự xảy ra với xương mẹ, từ lúc mang bầu tới sau khi cai sữa, để mẹ yên tâm mà cho con bú và biết cách chăm xương cho đúng.

Để dễ hình dung, mẹ thử tưởng tượng bộ xương của mình là một tài khoản tiết kiệm canxi. Cả bài này mình sẽ theo dõi xem tài khoản đó được gửi vào, rút ra, rồi bù lại ra sao nhé.

I. Khi mang thai: cơ thể mở thêm “nguồn thu”

Em bé trong bụng cần khá nhiều canxi để làm xương, nhất là trong 3 tháng cuối. Nhưng để lo phần này, cơ thể mẹ KHÔNG rút nhiều từ tài khoản xương.

Thay vào đó, ruột mẹ tự động hấp thu canxi từ thức ăn gấp khoảng hai lần so với lúc chưa có bầu (Kovacs, 2016). Giống như công ty biết sắp có khoản chi lớn nên tăng lương cho mẹ trước, chứ chưa cần đụng tới sổ tiết kiệm. Vì vậy trong lúc mang thai, xương mẹ thay đổi rất ít.

Vậy mẹ bầu có cần uống canxi không? Có thể có, tùy chế độ ăn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2018) khuyên: ở những nơi người dân ăn ít canxi, mẹ bầu nên uống thêm 1,5–2 g canxi mỗi ngày, chia 3 lần trong bữa ăn, và uống cách viên sắt vài tiếng. Mục đích chính của khuyến cáo này là giảm nguy cơ tiền sản giật (pre-eclampsia), một biến chứng huyết áp nguy hiểm cho cả mẹ và bé.

Bữa ăn của nhiều gia đình Việt thường ít sữa và chế phẩm từ sữa, nên việc bác sĩ sản kê canxi cho mẹ bầu ở Việt Nam là hợp lý. Còn ở Úc, mẹ nào ăn uống đủ canxi mỗi ngày thì thường không cần uống thêm.

II. Khi cho con bú: xương mẹ “cho con mượn” canxi

Sau sinh thì khác. Ruột mẹ hấp thu canxi trở lại mức bình thường như trước khi có bầu (không kém đi, chỉ là hết “tăng lương”). Lượng canxi đi vào sữa cho bé mỗi ngày lấy chủ yếu từ… tài khoản xương của mẹ.

Ai đã bấm nút “rút tiền”? Có hai nhân vật chính (Kovacs, 2016):

• Estrogen thấp. Khi mẹ cho bú nhiều, nhất là cho bú hoàn toàn, nội tiết tố estrogen xuống thấp, nhiều mẹ chưa có kinh lại. Estrogen vốn là “bảo vệ” của xương, nên khi bảo vệ nghỉ phép, canxi dễ được rút ra hơn.

• PTHrP. Đây là một nội tiết tố do chính tuyến vú tiết ra khi đang làm sữa. Nó “ký lệnh” cho xương nhả canxi vào máu để chuyển sang sữa.

Kết quả là trong những tháng cho bú, mật độ xương ở cột sống và hông của mẹ giảm khoảng 5–10%. Nghe con số thì hơi giật mình, nhưng mẹ đừng lo. Đây là một cơ chế thích nghi có sẵn trong cơ thể phụ nữ, để bé luôn có đủ canxi trong sữa dù hôm đó mẹ ăn uống ra sao. Nó KHÔNG có nghĩa là mẹ đang “thiếu canxi” hay đang bị bệnh loãng xương.

Lượng canxi trong sữa mẹ cũng khá ổn định, không tăng lên khi mẹ ăn hay uống thêm canxi. Nên mẹ không cần uống canxi “cho sữa đặc” hay “cho con cứng xương” nha.

III. Uống thêm canxi có giữ được xương khi cho bú không?

Câu trả lời hơi bất ngờ: gần như không.

Năm 1997, nhóm nghiên cứu của Kalkwarf ở Mỹ cho một nhóm mẹ đang cho bú uống thêm canxi mỗi ngày, nhóm còn lại uống giả dược, rồi đo xương cả hai nhóm. Hai nhóm mất xương khi cho bú gần như bằng nhau, và xương cũng hồi phục sau cai sữa như nhau (Kalkwarf và cộng sự, 1997). Năm 2020, Cai và cộng sự gom 5 thử nghiệm với 567 bà mẹ lại phân tích và cũng không thấy lợi ích đáng kể cho xương.

Lý do nằm ở phần trên. Nút “rút tiền” do nội tiết tố bấm, mẹ nạp thêm tiền vào cửa trước thì nó vẫn rút ở cửa sau. Đợt rút này chỉ dừng khi nội tiết thay đổi, tức là khi bé bú ít đi, mẹ có kinh lại, rồi cai sữa.

Có một nghiên cứu khiến mình nhớ mãi. Ở Gambia (châu Phi), phụ nữ ăn rất ít canxi, chỉ khoảng 350 mg mỗi ngày. Nhóm mẹ được uống 1.500 mg canxi mỗi ngày lúc mang thai sau đó lại mất xương hông NHIỀU HƠN nhóm không uống, trong suốt năm đầu cho bú (Jarjou và cộng sự, 2010). Nghiên cứu này nhỏ (125 mẹ) và làm ở một nhóm dân rất đặc thù, nên mình không dám kết luận “uống canxi là có hại”. Nhưng nó nhắc mình rằng cơ thể mẹ có cách cân bằng riêng, và uống càng nhiều, càng lâu chưa chắc đã càng tốt.

IV. Sau cai sữa: tài khoản tự được bù lại

Đây là phần mình thích nhất. Khi mẹ có kinh lại và bé bú ít dần, estrogen tăng lên, xương bắt đầu được xây lại. Sau cai sữa khoảng 6–12 tháng, mật độ xương của đa số mẹ về lại gần như trước khi mang thai (Kovacs, 2016). Quá trình này diễn ra dù mẹ có uống canxi hay không (Kalkwarf và cộng sự, 1997).

Vậy về lâu dài, sinh con và cho con bú có làm mẹ dễ loãng xương khi về già không?

Với đa số phụ nữ thì KHÔNG (Kovacs, 2016). Thậm chí một phân tích gộp 12 nghiên cứu với gần 15.000 phụ nữ còn thấy những mẹ cho bú lâu hơn có xu hướng ít gãy xương hông hơn (Duan và cộng sự, 2017). Kết quả này chưa đủ mạnh để khẳng định bú mẹ “bảo vệ xương”, nhưng ít nhất nó cho thấy cho con bú không làm hại xương mẹ về sau.

Ngoài ra, cho con bú còn giúp mẹ giảm nguy cơ ung thư vú, và có thể cả ung thư buồng trứng lẫn tiểu đường type 2 (Victora và cộng sự, 2016). Nên nếu mẹ đang tính cai sữa sớm chỉ vì sợ xương yếu, mình mong mẹ cân nhắc lại nha. WHO vẫn khuyến khích cho con bú đến 2 tuổi hoặc lâu hơn, nếu mẹ và bé còn muốn.

V. Vậy mẹ nên làm gì cho xương?

1. Ăn đủ canxi mỗi ngày, vậy là đủ. Mẹ cho bú từ 19 đến 50 tuổi cần khoảng 1.000 mg canxi mỗi ngày, bằng đúng phụ nữ không cho bú cùng tuổi (IOM, 2011). Nhu cầu này KHÔNG tăng khi cho bú. Mẹ có thể lấy canxi từ:

• Sữa, sữa chua, phô mai

• Đậu phụ, sữa đậu nành có bổ sung canxi

• Cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép, cua đồng

• Rau xanh đậm như cải chíp, cải ngọt, bông cải xanh

• Mè (vừng), hạnh nhân

2. Chỉ uống thêm viên canxi khi ăn không đủ. Ví dụ mẹ không uống được sữa, ăn chay, hay bị dị ứng đạm sữa bò. Khi đó mục tiêu là bù cho đủ phần còn thiếu, không cần uống tới một mốc thời gian cố định nào sau cai sữa. Thêm hai điều nhỏ mẹ nên nhớ:

• Không uống quá 2.500 mg canxi mỗi ngày (tính cả thức ăn lẫn viên uống). Thừa canxi dễ gây táo bón và tăng nguy cơ sỏi thận.

• Canxi làm ruột hấp thu sắt kém đi. Mẹ sau sinh đang uống sắt vì thiếu máu thì uống hai loại cách nhau vài tiếng nha.

3. Nuôi xương bằng cả lối sống. Vitamin D (ở Úc, hỏi GP xem mẹ có cần xét nghiệm không), đủ đạm, vận động có chịu lực như đi bộ, hạn chế thuốc lá và rượu bia. Mấy thứ này ít ai nhắc, mà lại đỡ cho xương lâu dài.

4. Để cách ít nhất 2 năm rồi hẵng mang thai bé tiếp theo. WHO khuyên mẹ nên chờ ÍT NHẤT 24 tháng sau khi sinh rồi mới mang thai lại (WHO, 2007). Khoảng cách này giúp giảm nguy cơ sinh non, bé nhẹ cân, và cho cơ thể mẹ có thời gian hồi sức. Khoảng cách đó cũng rất vừa vặn với chuyện bé lớn được bú mẹ tới 2 tuổi.

5. Biết khi nào cần đi khám. Có một bệnh hiếm gọi là loãng xương liên quan đến mang thai và cho con bú. Mẹ nên đi khám sớm nếu đau lưng dữ dội kéo dài, thấy lùn đi, hoặc gãy xương chỉ sau một cú ngã nhẹ. Còn những cơn đau lưng, mỏi cổ vai thường gặp sau sinh thì hay đến từ tư thế bế con, cho bú và thiếu ngủ nhiều hơn, vì loãng xương thường âm thầm, không gây đau khi chưa gãy xương.

Lời kết

Quay lại với tài khoản tiết kiệm nhé. Lúc mang thai, cơ thể tăng lương cho mẹ. Lúc cho bú, mẹ rút bớt ra để nuôi con. Cai sữa xong, tài khoản tự được bù lại. Mẹ chỉ cần ăn uống đủ để tài khoản có “vốn”, còn lại cứ để cơ thể làm phần việc mà nó đã được thiết kế để làm từ hàng triệu năm nay.

Cho con bú không lấy đi xương của mẹ. Mẹ chỉ đang cho con mượn tạm, và cơ thể luôn biết cách đòi lại.

Mỗi mẹ mỗi khác. Nếu mẹ có vấn đề sức khỏe riêng, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ (IBCLC) để được tư vấn phù hợp.

Tài liệu tham khảo

1. Cai, G., Tian, J., Winzenberg, T., & Wu, F. (2020). Calcium supplementation for improving bone density in lactating women: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. The American Journal of Clinical Nutrition, 112(1), 48–56.

2. Duan, X., Wang, J., & Jiang, X. (2017). A meta-analysis of breastfeeding and osteoporotic fracture risk in the females. Osteoporosis International, 28, 495–503.

3. Institute of Medicine. (2011). Dietary reference intakes for calcium and vitamin D. The National Academies Press.

4. Jarjou, L. M. A., et al. (2010). Effect of calcium supplementation in pregnancy on maternal bone outcomes in women with a low calcium intake. The American Journal of Clinical Nutrition, 92(2), 450–457.

5. Kalkwarf, H. J., Specker, B. L., Bianchi, D. C., Ranz, J., & Ho, M. (1997). The effect of calcium supplementation on bone density during lactation and after weaning. New England Journal of Medicine, 337(8), 523–528.

6. Kovacs, C. S. (2016). Maternal mineral and bone metabolism during pregnancy, lactation, and post-weaning recovery. Physiological Reviews, 96(2), 449–547.

7. Victora, C. G., Bahl, R., Barros, A. J. D., et al. (2016). Breastfeeding in the 21st century: Epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. The Lancet, 387(10017), 475–490.

8. World Health Organization. (2007). Report of a WHO technical consultation on birth spacing. WHO.

9. World Health Organization. (2018). WHO recommendation: Calcium supplementation during pregnancy for the prevention of pre-eclampsia and its complications. WHO.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Đây là một câu hỏi, thậm chí là một nhận định của không ít người. Đặc biệt khi hình ảnh mẹ cho con bú được đăng trên mạng xã hội, cụ thể là bé lớn, bất kể là bé trai hay bé gái thì người mẹ trong ảnh thường bị chỉ trích là cho con bú quá lâu, gây lệch lạc giới tính cho con. WHO khuyến cáo tiếp tục cho con bú đến 2 tuổi hoặc lâu hơn, cùng với thức ăn bổ sung an toàn và đủ dinh dưỡng từ 6 tháng tuổi (WHO, 2026). Bài viết này sẽ cung cấp những luận điểm để phân tích việc này.

Ngắn gọn như sau:

Cơ chế bú mẹ của trẻ nhỏ và kích thích vú trong sinh hoạt tình dục: hai hiện tượng hoàn toàn khác nhau về sinh lý và mục đích

Xét trên phương diện sinh lý học, thần kinh - nội tiết và mục đích sinh học, cơ chế bú của trẻ sơ sinh khi bú mẹ khác rất xa so với việc miệng người lớn kích thích vú trong sinh hoạt tình dục.
Sự khác biệt này có thể tóm lược qua bốn khía cạnh chính: động tác, lực và nhịp, điểm tiếp xúc, và phản xạ nội tiết - thần kinh.

1. Cơ chế bú của trẻ sơ sinh khi bú mẹ

Bú mẹ ở trẻ sơ sinh là một kỹ năng sinh tồn được lập trình sẵn, xuất hiện từ giai đoạn bào thai và hoàn thiện dần sau sinh.

Về mặt cơ học, khi bú đúng:

• Miệng trẻ mở rộng, môi dưới hướng ra ngoài.

• Trẻ ngậm sâu không chỉ núm vú mà cả phần lớn quầng vú, cằm áp sát vào bầu vú.

• Lưỡi tạo hình dạng như một cái “máng”, ôm lấy núm và quầng vú.

• Lưỡi di chuyển theo sóng nhu động từ trước ra sau, phối hợp với hàm dưới để tạo lực hút, giúp sữa chảy ra từ các ống dẫn sữa dưới quầng vú (Ramsay và cs., 2005; Geddes và cs., 2008).

Về mặt động học:

• Trẻ phối hợp nhịp nhàng ba hành động: mút - nuốt - thở.

• Áp lực âm (negative pressure) trong khoang miệng (hút) do lưỡi và hàm dưới tạo ra, là yếu tố chính giúp sữa chảy ra đều đặn (Geddes và cs., 2008).

• Nhịp bú ổn định này đảm bảo trẻ vừa nhận đủ dinh dưỡng vừa an toàn cho đường thở.

Về mặt nội tiết:

• Kiểu kích thích đặc trưng của bú mẹ hoạt hóa mạnh:

  • Prolactin: hormone chịu trách nhiệm sản xuất sữa.

  • Oxytocin: hormone gây phản xạ phun sữa (let-down).

• Khi trẻ bú hiệu quả và thường xuyên, các phản xạ này được duy trì tốt, giúp nguồn sữa mẹ tiếp tục được sản xuất và tống ra hiệu quả (WHO, 2009).

Nói cách khác, bú mẹ của trẻ là một chuỗi hành vi sinh học được tối ưu hóa cho chức năng nuôi dưỡng và sinh tồn, chứ không đơn thuần là “mút” núm vú.

2. Kích thích vú trong sinh hoạt tình dục của người lớn

Trong bối cảnh sinh hoạt tình dục, việc miệng người lớn kích thích vú mang mục đích và cơ chế hoàn toàn khác.

Về mặt động tác:

• Người lớn thường chỉ ngậm phần núm vú và một ít quầng.

• Miệng không mở rộng và không “khóa” (seal) vào bầu vú như trẻ sơ sinh.

• Lưỡi và môi chủ yếu thực hiện các động tác liếm, mút nhẹ, hôn, chạm, nhằm tạo cảm giác.

Về lực và nhịp:

• Lực mút thường thay đổi, không đều, không có chu kỳ mút - nuốt - thở đặc trưng.

• Không hình thành chuyển động lưỡi đều đặn để tạo lực hút lấy sữa.

Về mặt nội tiết - thần kinh:

• Kích thích núm vú ở người lớn có thể liên quan đến việc giải phóng oxytocin, do đây là vùng nhạy cảm về thần kinh. Bằng chứng đo hormone ở người lớn trong tình huống này còn hạn chế.

• Tuy nhiên, cường độ và kiểu kích thích thường không ổn định và không tối ưu cho phản xạ tiết hay phun sữa.

• Vai trò chính của kích thích này là tăng khoái cảm, thân mật và gắn kết tình dục, chứ không phải chức năng nuôi dưỡng.

3. So sánh tóm lược các khác biệt chính

4. Kết luận

Bú mẹ của trẻ sơ sinh là một kỹ thuật sinh tồn rất chuyên biệt, được tiến hóa và “lập trình” để:

• Tối đa hóa lượng sữa lấy được,

• Bảo vệ đường thở,

• Duy trì hệ thống nội tiết nuôi dưỡng.

Ngược lại, mút hoặc kích thích vú trong sinh hoạt tình dục của người lớn là hành vi kích thích cảm giác có ý thức, chỉ mô phỏng một phần bề ngoài của động tác bú nhưng khác về lực, nhịp, độ sâu ngậm và nhiệm vụ sinh học.

Cũng cần nói thêm: một số mẹ có thể thấy hưng phấn khi con bú. Đó là phản ứng sinh lý của cơ thể, và không có nghĩa việc cho con bú mang tính tình dục.

Việc đánh đồng hai hiện tượng này sai về sinh lý học và thần kinh học, lại dễ gây hiểu nhầm và tổn thương cho các bà mẹ đang cho con bú.

Tài liệu tham khảo

Geddes, D. T., Kent, J. C., Mitoulas, L. R., & Hartmann, P. E. (2008). Tongue movement and intra-oral vacuum in breastfeeding infants. Early Human Development, 84(7), 471–477.

Ramsay, D. T., Kent, J. C., Hartmann, R. A., & Hartmann, P. E. (2005). Anatomy of the lactating human breast redefined with ultrasound imaging. Journal of Anatomy, 206(6), 525–534.

World Health Organization. (2009). Session 2: The physiological basis of breastfeeding. Trong Infant and young child feeding: Model chapter for textbooks for medical students and allied health professionals. World Health Organization.

World Health Organization. (2026). Infant and young child feeding [Tờ thông tin]. World Health Organization. Trang ghi ngày 04/08/2026; truy cập ngày 30/09/2026.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Bài viết này giải thích cơ chế viêm khu trú ở vú và dòng sữa bị cản trở, vì sao trẻ bú đúng cách có thể giúp giữ cho sữa tiếp tục lưu thông, và vì sao việc người lớn mút không phải là phương án an toàn hay hiệu quả.

1️. Cơ chế viêm khu trú ở vú và dòng sữa bị cản trở

Cụm từ mà chúng ta thường gọi là “tắc tia sữa” thực chất là viêm khu trú ở mô vú và dòng sữa ở vùng đó bị cản trở, chứ không phải một “cục tắc nằm trong ống dẫn cần đẩy ra”. Khi sữa không được lấy hết khỏi một phần vú:

- Sữa ứ đọng trong một hoặc vài ống dẫn sữa.

- Áp lực trong ống dẫn sữa tăng, kích thích phản ứng viêm cục bộ ở mô vú.

- Có thể thấy các vùng cứng, đau, cộm; những vùng này là biểu hiện của viêm hơn là “khối tắc cần mát-xa ra”.

Các yếu tố nguy cơ thường gặp:

- Con bú ít, bú không hiệu quả, giãn cữ bú quá lâu.

- Ngậm vú không đúng, lấy sữa không hiệu quả.

- Áo ngực chật, đè ép lên một vùng vú.

- Mẹ đột ngột giảm hoặc bỏ các cữ hút/bú.

- Hút sữa hoặc cho bú “thêm” quá mức làm vú tiết nhiều sữa hơn nhu cầu của bé, khiến vú dễ căng và viêm hơn (ABM, 2022).

Nếu không được xử lý, viêm khu trú ở vú có thể tiến triển thành viêm vú, với các triệu chứng đau, đỏ, sưng, sốt.

2️. Vì sao trẻ bú có thể giúp cải thiện viêm khu trú ở vú và dòng sữa?

Trẻ ngậm và bú đúng cách là “công cụ” lấy sữa hoàn hảo mà cơ thể đã “lập trình sẵn”. Khi trẻ ngậm tốt:

- Trẻ đưa sâu mô vú vào miệng, chứ không chỉ ngậm núm vú.

- Khi lưỡi trẻ hạ xuống, khoang miệng tạo ra lực hút (áp lực âm) mạnh hơn, và đây là lúc sữa chảy vào miệng bé nhiều nhất (Geddes và cộng sự, 2008).

- Hàm và môi ôm kín bầu vú, giữ “dải vú” trong miệng và hỗ trợ dòng sữa chảy ra.

- Trẻ duy trì nhịp bú đều, hàng chục lần bú liên tiếp trong một cữ (Woolridge, 1986; Geddes & Sakalidis, 2015).

Mỗi cữ bú như một lần giúp sữa tiếp tục lưu thông qua vùng đang viêm:

- Sữa đang ứ trong các ống được bé bú dần ra ngoài, giúp giải phóng dần áp lực.

- Kết hợp với phản xạ phun sữa do oxytocin giúp sữa từ các nang tuyến được đẩy ra, hỗ trợ sữa chảy qua những ống dẫn đang bị hẹp tạm thời (WHO, 2009).

Đó là lý do trong hướng dẫn xử trí viêm khu trú ở vú, thường khuyến nghị:

- Tiếp tục cho bé bú theo nhu cầu ở cả hai bên, không cần cho bú thêm hay cố hút cạn bên vú đang viêm (ABA, 2023; ABM, 2022).

3️. Vì sao người lớn mút không cải thiện được viêm khu trú ở vú?

Hiện chưa có nghiên cứu nào đo trực tiếp cách người lớn mút vú, nên phần dưới đây là suy luận từ những gì mình biết về cách trẻ bú.

Dù về mặt “lý thuyết” cùng là mút vú, nhưng cách người lớn mút trong thực tế rất khác trẻ bú:

3.1. Ngậm nông, không tác động lên mô vú sâu

Người lớn thường:

- Chỉ ngậm phần núm vú và một ít quầng vú.

- Không kéo sâu mô tuyến và các ống dẫn vào miệng.

- Khi chỉ ngậm nông ở đầu núm vú, miệng khó giữ kín để tạo lực hút ổn định như lúc bé ngậm sâu, nên sữa ở vùng đang viêm khó được lấy ra đều đặn.

3.2. Lực hút không đúng “kiểu” và không đủ bền

Trẻ bú:

- Kết hợp chuyển động nhịp nhàng của lưỡi với lực hút của miệng.

- Giữ nhịp bú đều, lặp lại, trong nhiều phút.

Người lớn mút:

- Thường hút không đều, khi nhẹ khi mạnh, thiên về cảm giác hơn là kỹ thuật.

- Ít khi duy trì được nhịp hút ổn định, lâu như trẻ.

- Do đó, dù có thể tạo ra áp lực âm rất mạnh trong một vài lần mút, nhưng:

Nhịp mút không đủ đều và đủ lâu để kích hoạt phản xạ phun sữa và giữ cho sữa tiếp tục lưu thông qua vùng đang viêm.

3.3. Nguy cơ làm viêm nặng hơn

Miệng người lớn chứa nhiều vi khuẩn. Nếu:

- Núm vú đang nứt, trầy xước, hoặc

- Vùng mô vú đang viêm, thì việc người lớn mút kéo dài về lý thuyết có thể đưa thêm vi khuẩn vào ống dẫn, khiến viêm nặng hơn, tăng nguy cơ viêm vú. Chưa có nghiên cứu nào về chuyện này. Nhưng hướng dẫn của Safer Care Victoria có nhắc: cố “thông tắc” có thể làm tổn thương mô vú và làm tình trạng viêm tệ hơn, nên mẹ cần nâng niu bầu vú và không lấy nhiều sữa hơn nhu cầu của bé. Vì vậy, “nhờ chồng hút” khó mà “chữa được tắc tia” như lời đồn (ABA, 2023; ABM, 2022; Safer Care Victoria, n.d.).

4️. Hướng xử lý viêm khu trú ở vú dựa trên bằng chứng

Các khuyến nghị hiện nay thường bao gồm:

- Cho bé bú theo nhu cầu như bình thường ở cả hai bên, đảm bảo ngậm đúng.

- Thay đổi tư thế bú, nếu cần để hỗ trợ khớp ngậm tốt hơn.

- Xoa bóp nhẹ nhàng (chỉ là lướt nhẹ hoặc chạm nhẹ) để hỗ trợ phản xạ phun sữa và giảm phù nề, không cần và không khuyến khích mát-xa mạnh để “nắn cho tan cục tắc”.

- Chườm mát sau khi bé bú hoặc khi vắt để giảm viêm.

- Tránh nhiệt nóng kéo dài và tránh mát-xa sâu vì có thể làm tăng viêm.

- Vắt tay hoặc hút sữa bổ sung nếu bé không bú hiệu quả, nhưng chỉ đến mức mẹ cảm thấy dễ chịu, không cố “làm rỗng vú”.

- Gặp bác sĩ để thăm khám nếu có dấu hiệu sốt, đau nhiều, đỏ lan rộng hoặc không cải thiện sau 12–24 giờ (ABA, 2023; Safer Care Victoria, n.d.).

Không có khuyến cáo nào từ các tổ chức y tế uy tín ủng hộ việc dùng miệng người lớn để “hút thông tia sữa” hoặc “nắn cục tắc”.

KẾT LUẬN

Trẻ bú đúng cách là một “cơ chế lấy sữa” được tối ưu, có khả năng hỗ trợ viêm khu trú ở vú nhờ ngậm sâu, nhịp bú đều và phối hợp chặt chẽ với phản xạ phun sữa, giúp giữ cho sữa tiếp tục lưu thông.

Người lớn mút vú thường ngậm nông, hút không đều và không đủ bền, nên ít có khả năng cải thiện dòng sữa, thậm chí có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.

Điều quan trọng trong tư vấn là giúp cha mẹ hiểu rõ sự khác nhau này, tránh những thực hành không an toàn, và tập trung vào các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả như tối ưu cho bé bú, vắt sữa nhẹ nhàng, chườm mát, nghỉ ngơi và can thiệp y khoa khi cần.

Một ý mình cần ‘năn nỉ’ và nhấn mạnh là làm ơn đừng có nhồi ép nặn để mong lấy được ‘cục tắc’ ra ngoài (viết tới đây là thấy thốn thốn rồi á). Nếu không nâng niu bầu vú mẹ thì làm ơn hãy đối xử với bầu vú đang bị tổn thương giống như khi bạn đang…bong gân chân nghen. Khi chân bạn bị bong gân, bạn ráng mát xa cho đỡ sưng hay bạn nằm nghỉ ngơi, bạn nhẹ nhàng với nó vậy?

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Australian Breastfeeding Association. (2023). A health professional’s guide to ABA’s updated information on engorgement, localised breast inflammation and mastitis.

2. Australian Breastfeeding Association. (n.d.). Localised breast inflammation (“blocked ducts”).

3. World Health Organization. (2009). Session 2: The physiological basis of breastfeeding. Trong Infant and young child feeding: Model chapter for textbooks for medical students and allied health professionals. World Health Organization. NCBI Bookshelf.

4. Geddes, D. T., & Sakalidis, V. S. (2015). Breastfeeding: how do they do it? Infant sucking, swallowing and breathing. Infant, 11(5), 146–150.

5. Woolridge, M. W. (1986). The ‘anatomy’ of infant sucking. Midwifery, 2(4), 164–171.

6. Academy of Breastfeeding Medicine. (2022). Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022. Breastfeeding Medicine, 17(5), 360–376.

7. Safer Care Victoria. (n.d.). Localised breast inflammation and mastitis.

8. Geddes, D. T., Kent, J. C., Mitoulas, L. R., & Hartmann, P. E. (2008). Tongue movement and intra-oral vacuum in breastfeeding infants. Early Human Development, 84(7), 471–477.

9. Australian Breastfeeding Association. (2023). Breastfeeding management for health professionals fact sheet: Localised breast inflammation and mastitis (Version 1.1).

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Trong thực hành hỗ trợ nuôi con sữa mẹ, có một “nhân vật thầm lặng” ảnh hưởng rất lớn đến nguồn sữa, cảm xúc và sức khỏe của người mẹ. Đó là tuyến giáp. Rối loạn chức năng tuyến giáp sau sinh không hiếm, nhưng lại rất dễ bị bỏ sót, vì các triệu chứng thường bị nhầm lẫn với mệt mỏi, stress hay trầm cảm hậu sản.

Nhưng CÁC MẸ ĐỪNG QUÁ LO LẮNG: phần lớn các bệnh lý tuyến giáp đều có thể điều trị, và người mẹ vẫn có thể tiếp tục cho con bú an toàn.

1. Vì sao tuyến giáp liên quan đến việc tạo sữa?

Hormone kích thích tuyến giáp (TSH) “điều phối” hoạt động của tuyến giáp, đồng thời có vai trò hỗ trợ nền (permissive: tạo điều kiện thuận lợi, không trực tiếp điều khiển) cho sự phát triển của mô tuyến vú và quá trình tạo sữa (Wambach & Spencer, 2021, tr. 136). Một nghiên cứu nhỏ trên 12 bà mẹ ghi nhận TSH trong máu mẹ tăng rõ trong lúc bé bú, vào ngày thứ 3–5 sau sinh, trùng với giai đoạn sữa về mạnh (Dawood và cs., 1981).

Vì vậy, khi tuyến giáp bị “trục trặc”, nguồn sữa cũng có thể bị ảnh hưởng.

2. Suy giáp (Hypothyroidism): khi tuyến giáp hoạt động chậm

Điều gì xảy ra?

• Hormone T3, T4 thấp

• TSH cao

Ảnh hưởng đến nuôi con sữa mẹ

• Giảm nguồn sữa, thậm chí có trường hợp giảm sữa nhanh nếu không được điều trị

• Trẻ tăng cân kém dù bú mẹ hoàn toàn có thể là một dấu hiệu cảnh báo

Triệu chứng ở mẹ (rất dễ bị bỏ qua)

• Lạnh nhiều, da khô, tóc rụng

• Mệt mỏi kiệt sức, chán ăn

• Tâm trạng buồn bã, dễ bị chẩn đoán nhầm là trầm cảm sau sinh

Điều trị & cho con bú

• Levothyroxine (tên biệt dược khác nhau tùy nước) an toàn khi cho con bú

• Điều trị đúng giúp cải thiện rõ rệt nguồn sữa và sức khỏe của mẹ

• Sau sinh, liều thuốc thường cần điều chỉnh lại về mức trước thai kỳ, và nên xét nghiệm lại TSH khoảng 6 tuần sau sinh

Cẩn trọng với i-ốt dùng ngoài da
Đã ghi nhận trường hợp trẻ sinh non bị suy giáp do mẹ đắp gạc tẩm i-ốt lên vết mổ lấy thai, khiến i-ốt vào sữa mẹ quá cao (Smith và cs., 2006). Vì vậy, cần cẩn trọng với các chế phẩm i-ốt dùng ngoài da trong giai đoạn cho con bú.

3. Cường giáp (Hyperthyroidism): khi hormone tuyến giáp quá nhiều

Biểu hiện thường gặp

• Sụt cân dù ăn nhiều

• Tim đập nhanh, lo lắng, đổ mồ hôi

• Không chịu được nóng, yếu cơ

Ảnh hưởng đến sữa mẹ

• Chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy cường giáp làm giảm tiết sữa

• Tuy nhiên, lo âu và bồn chồn có thể khiến mẹ khó thích nghi với việc chăm sóc bé

Điều trị & an toàn khi cho bú

• Methimazole (liều đến 20 mg/ngày) là lựa chọn ưu tiên, PTU là lựa chọn thay thế. Cả hai đều được xem là an toàn trong thời kỳ cho con bú

• Có thể tiếp tục cho bú song song với điều trị, dưới theo dõi y tế

Chẩn đoán hình ảnh tuyến giáp

• Nếu cần xạ hình, ưu tiên Technetium-99m hoặc I-123 (thời gian bán thải ngắn)

• Có thể chỉ cần tạm ngưng cho bú một thời gian ngắn rồi bú lại (Technetium-99m: khoảng 12–24 giờ; I-123: tùy nguồn, từ không cần ngưng đến 3 tuần, nên hỏi trước bác sĩ y học hạt nhân)

• I-131 thường yêu cầu cai sữa hoàn toàn cho bé hiện tại; nếu điều trị bằng I-131, nên ngưng cho bú ít nhất 4 tuần trước khi uống thuốc

4. Viêm tuyến giáp sau sinh (Postpartum Thyroiditis – PPT)

Đây là tình trạng rối loạn tuyến giáp phổ biến nhất sau sinh, ảnh hưởng khoảng 5–7% phụ nữ trong năm đầu.

Diễn biến có thể gặp (tỷ lệ dao động giữa các nghiên cứu)

• Chỉ cường giáp: ~32%

• Chỉ suy giáp: ~43%

• Cường giáp trở thành suy giáp: ~25%

Vì sao PPT dễ bị bỏ sót?

• Triệu chứng như mệt mỏi, lo âu, trầm cảm rất dễ bị quy cho “hậu sản là vậy”

• Nhiều mẹ chỉ phát hiện khi nguồn sữa giảm hoặc cảm thấy “không còn là mình nữa”

Điều trị theo từng giai đoạn

• Giai đoạn suy giáp: dùng levothyroxine, an toàn cho con bú

• Giai đoạn cường giáp:

  • Không dùng thuốc kháng giáp (vì không phải do sản xuất hormone quá mức)

  • Có thể dùng thuốc chẹn beta để giảm triệu chứng

Chẩn đoán phân biệt rất quan trọng

• PPT khác với bệnh Graves

• Đôi khi cần đo độ tập trung i-ốt phóng xạ (xét nghiệm này thường KHÔNG làm khi mẹ đang cho bú; bác sĩ có thể thay bằng xét nghiệm máu tìm kháng thể TRAb)

  • Graves: độ tập trung cao/bình thường

  • PPT: độ tập trung thấp

Nguy cơ lâu dài

• Phụ nữ từng bị PPT có nguy cơ suy giáp vĩnh viễn (khoảng 15–50% tùy nghiên cứu) trong 5–10 năm

• Nên theo dõi tuyến giáp hằng năm

5. Ai nên được sàng lọc tuyến giáp sau sinh?

Ngay cả khi chưa có triệu chứng, mẹ vẫn nên xét nghiệm TSH vào tháng thứ 3 và tháng thứ 6 sau sinh nếu có:

• Tiểu đường type 1

• Từng bị viêm tuyến giáp sau sinh ở lần sinh trước

• Có kháng thể kháng tuyến giáp

Nếu sau sinh, bạn cảm thấy sữa ít dần không rõ lý do, mệt mỏi quá mức, buồn bã kéo dài hay cơ thể “lệch nhịp” so với trước, và mặc dù đã được tư vấn viên hỗ trợ nhưng tình trạng không cải thiện, thì hãy tìm đến chuyên gia y tế. Một tư vấn viên có kinh nghiệm cũng sẽ nhận ra lúc cần giới thiệu bạn đến bác sĩ chuyên khoa, và đó là một bước trong kế hoạch hỗ trợ cho bạn.

Nuôi con sữa mẹ không đòi hỏi một người mẹ hoàn hảo, mà cần một người mẹ được chăm sóc và điều trị đúng. Trong đa số trường hợp, điều trị tuyến giáp và tiếp tục cho con bú hoàn toàn có thể song hành.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Wambach, K., & Morrison, B. (2021). Chapter 17: Women’s Health and Breastfeeding. In K. Wambach & B. Spencer (Eds.), Breastfeeding and Human Lactation (6th ed.). Jones & Bartlett Learning

2. Carney, L. A., Quinlan, J. D., & West, J. M. (2014). Thyroid disease in pregnancy. American Family Physician, 89(4), 273–278

3. De Groot, L., et al. (2012). Management of thyroid dysfunction during pregnancy and postpartum: An Endocrine Society clinical practice guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 97(8), 2543–2565.

4. Stagnaro-Green, A., et al. (2011). Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and postpartum (đặc biệt liên quan đến khuyến nghị về xạ hình tuyến giáp khi đang cho con bú). Thyroid, 21(10), 1081–1125. (đã được thay thế bởi bản ATA 2026, mục 7)

5. Academy of Breastfeeding Medicine (ABM). Clinical Protocol #31: Radiology and Nuclear Medicine Studies in Lactating Women (Mitchell, K. B., et al., 2019). Breastfeeding Medicine, 14(5), 290–294.

6. LactMed (NIH - National Library of Medicine): Drugs and Lactation Database, các mục Levothyroxine (NBK501003), Methimazole (NBK501024), Propylthiouracil (NBK501084)

7. Korevaar, T. I. M., Leung, A. M., Alexander, E. K., et al. (2026). American Thyroid Association 2026 guidelines for thyroid disease in preconception, pregnancy, and postpartum. Thyroid, 36(5).

8. Stagnaro-Green, A. (2012). Approach to the patient with postpartum thyroiditis. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 97(2), 334–342. PMID: 22312089

9. Azizi, F. (2018). Postpartum thyroid disorders. Annals of Thyroid, 3, 13.

10. Smith, V. C., Svoren, B. M., & Wolfsdorf, J. I. (2006). Hypothyroidism in a breast-fed preterm infant resulting from maternal topical iodine exposure. The Journal of Pediatrics. PMID: 17011335

11. Dawood, M. Y., Khan-Dawood, F. S., Wahi, R. S., & Fuchs, F. (1981). Oxytocin release and plasma anterior pituitary and gonadal hormones in women during lactation. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 52(4), 678–683.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Bài viết này phân tích cơ chế sinh lý của bú mẹ ở trẻ, cơ chế kích thích núm vú ở người lớn khi quan hệ tình dục, và lý do không nên đồng nhất hai hành vi này.

1. Cơ chế tạo sữa và phun sữa

Trong thời kỳ cho con bú, tuyến vú chịu ảnh hưởng chủ yếu của hai hormone: prolactin (tạo sữa) và oxytocin (phun sữa). Khi vùng núm vú – quầng vú bị kích thích, xung động thần kinh sẽ dẫn truyền lên vùng dưới đồi và tuyến yên, kích thích tuyến yên trước tiết prolactin và tuyến yên sau tiết oxytocin (WHO, 2009; WHO, 2019).

Prolactin giúp các tế bào tuyến sữa trong nang tuyến tăng tổng hợp sữa cho các cữ bú tiếp theo.

Oxytocin làm co các tế bào cơ quanh nang tuyến, tăng áp lực trong ống dẫn và đẩy sữa từ nang, qua hệ thống ống dẫn tới núm vú (WHO, 2009).

Khi trẻ bú hiệu quả, hai phản xạ này được kích hoạt nhịp nhàng, lặp lại trong suốt cữ bú, giúp vừa tạo sữa, vừa tống xuất sữa đang có trong vú một cách tối ưu (WHO, 2009).

2. Cách trẻ bú – nuốt – thở

2.1. Ngậm bắt vú và cơ chế miệng

Khi trẻ ngậm vú đúng, trẻ không chỉ ngậm mỗi núm vú mà đưa sâu cả phần quầng vú và mô tuyến phía dưới vào trong miệng; mô vú được kéo dài thành một “dải vú”, trong đó núm vú là phần chóp. Lưỡi trẻ ôm lấy “dải vú”, đưa ra phía trước che phủ nướu dưới và nằm ngay dưới các ống dẫn sữa; hàm và môi ‘khóa’ (seal) dải vú, duy trì áp lực âm (WHO, 2009; Woolridge, 1986).

Việc lấy sữa dựa trên:

- Áp lực âm (lực hút) trong khoang miệng: khi phần giữa – sau của lưỡi hạ xuống, lực hút tăng lên và sữa chảy từ núm vú vào miệng trẻ. Đây là cơ chế chính giúp lấy sữa (Geddes và cộng sự, 2008).

- Lưỡi nâng lên áp mô vú vào vòm miệng (áp lực dương), chủ yếu giúp điều chỉnh dòng sữa thành từng ngụm vừa nuốt, hơn là “vắt” sữa ra (Geddes & Sakalidis, 2015).

- Hai yếu tố này hoạt động dựa trên nền tảng phản xạ phun sữa của mẹ, đẩy sữa ra các ống dẫn (ống dẫn chỉ vận chuyển sữa, không có “xoang chứa sữa”), để lực hút của trẻ đưa sữa vào miệng (Ramsay và cộng sự, 2005; Geddes & Sakalidis, 2015).

2.2. Phối hợp bú – nuốt – thở

Trong mỗi cữ bú, trẻ phải phối hợp tinh tế giữa bú, nuốt và thở. Tỷ lệ bú – nuốt – thở thay đổi nhiều trong một cữ bú: khi sữa chảy nhanh, trẻ có thể nuốt sau gần như mỗi nhịp bú; khi sữa chảy chậm, trẻ bú vài nhịp mới nuốt một lần. Mỗi lần nuốt, trẻ ngừng thở rất ngắn (khoảng nửa giây) để tránh sặc, sau đó nhịp thở trở lại bình thường; rồi chu trình bú – nuốt – thở lặp lại (Geddes & Sakalidis, 2015; National Foundation of Swallowing Disorders, 2024).

Sự phối hợp này giúp:

- Trẻ nhận sữa đều đặn, không sặc.

- Vú được rút sữa hiệu quả nhờ ngậm sâu, tạo lực hút hiệu quả và nhịp bú ổn định.

3️. Kích thích núm vú ở người lớn trong bối cảnh tình dục

Khi người lớn mút vú trong quan hệ tình dục, vùng giải phẫu bị kích thích vẫn là núm vú và quầng vú, nhưng cách tác động thường khác:

Thường chỉ ngậm phần núm vú và một ít quầng vú, không đưa sâu mô vú vào miệng như trẻ.

Lực hút và lực ép không đều, mang tính kích thích khoái cảm hơn là mục tiêu lấy sữa.

Thời gian kích thích thường ngắn, không theo nhịp đều và không kết hợp chặt chẽ với nuốt – thở.

Ở người mẹ đang cho con bú, kích thích núm vú hoặc hưng phấn tình dục vẫn có thể kích hoạt phản xạ phun sữa, nên sữa có thể rỉ ra khi quan hệ (MyHealth Alberta, 2025). Kích thích núm vú cũng được nghiên cứu như một cách hỗ trợ khởi phát chuyển dạ ở phụ nữ mang thai (Kavanagh và cộng sự, 2005); tuy vậy, một nghiên cứu gần đây không đo được mức tăng oxytocin rõ rệt trong máu, cho thấy oxytocin có thể chỉ là một phần của cơ chế (McAdow và cộng sự, 2024). Dù vậy, cách kích thích của người lớn không được thiết kế để tối ưu hóa việc lấy sữa.

4️. Vì sao không nên đánh đồng hai hành vi này?

4.1. Khác nhau về chức năng và ý nghĩa

Bú mẹ ở trẻ là hành vi sinh học – nuôi dưỡng, gắn liền với sống còn, gắn kết mẹ – con, đảm bảo dinh dưỡng, miễn dịch và phát triển tâm lý – cảm xúc (WHO, 2019; AAP, 2026).

Mút vú khi làm tình là hành vi tình dục, nhằm tăng khoái cảm, thân mật và gắn kết giữa hai người lớn, hoàn toàn không nhằm mục tiêu nuôi dưỡng trẻ. Mặc dù cùng một phần cơ thể được kích thích, nhưng:

Động lực tâm lý khác nhau.

Bối cảnh xã hội – đạo đức khác nhau.

Kết quả sinh học hướng đến mục tiêu khác nhau.

Tài liệu dành cho cha mẹ của MyHealth Alberta ghi nhận một số mẹ cảm thấy hưng phấn khi cho con bú; cảm giác này tuy giống phản ứng tình dục nhưng không xuất phát từ động cơ tình dục. Hiểu đúng điều này giúp tránh gán nhãn sai cho hành vi bú mẹ và giảm bớt cảm giác xấu hổ hoặc tội lỗi không cần thiết ở người mẹ (MyHealth Alberta, 2025).

4.2. Hệ quả nếu đánh đồng

Nếu hai hành vi này bị trộn lẫn:

- Người ngoài có thể nhìn việc cho con bú bằng lăng kính tình dục, dẫn đến các phán xét sai lệch.

- Người mẹ có thể cảm thấy xấu hổ, lẫn lộn nếu trong quá trình cho con bú vẫn cảm nhận cơ thể phản ứng (do oxytocin) nhưng bị diễn giải thành “cảm giác tình dục” (MyHealth Alberta, 2025).

- Các thực hành chưa có bằng chứng, thậm chí có thể phản tác dụng, có thể được cổ vũ, như nhờ bạn tình “mút hút thông sữa” thay vì áp dụng các biện pháp xử trí hẹp ống dẫn sữa (do viêm) dựa trên bằng chứng: cho con bú theo nhu cầu, không cố hút “cạn” vú, tránh xoa bóp mạnh, chườm lạnh và xoa nhẹ theo kiểu dẫn lưu bạch huyết (Mitchell và cộng sự, 2022).

Các tổ chức y tế khuyến khích nhìn nhận bú mẹ như một hành vi nuôi dưỡng, bình thường hóa những cảm giác cơ thể có thể xuất hiện do tác động của hormone, và tách biệt chúng khỏi diễn giải mang tính đạo đức hoặc tình dục (WHO, 2019; MyHealth Alberta, 2025).

Tóm lại:

Về sinh lý, bú mẹ ở trẻ sơ sinh là một hành vi được tổ chức rất tinh vi: ngậm sâu, phối hợp lưỡi – hàm – môi, kết hợp hút – ép – nuốt – thở, trên nền phản xạ prolactin – oxytocin.

Kích thích núm vú ở người lớn trong bối cảnh tình dục tuy có thể tác động đến cùng hệ hormone, nhưng khác hẳn về kỹ thuật, mục đích và bối cảnh.

Việc phân biệt rõ ràng hai hành vi này giúp bảo vệ tính “bình thường” của hành vi bú mẹ, tránh tạo kỳ thị, đồng thời ngăn ngừa những thực hành chưa có bằng chứng trong việc hỗ trợ các vấn đề về sữa mẹ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. American Academy of Pediatrics. (2026, 13 tháng 2). Breastfeeding.

2. Backman, I. (2024, 29 tháng 2). How does nipple stimulation induce labor? A clinical trial looks for clues. Yale School of Medicine.

3. MyHealth Alberta. (2025, 5 tháng 5). Sexuality while breastfeeding. Government of Alberta.

4. World Health Organization. (2009). Session 2: The physiological basis of breastfeeding. Trong Infant and young child feeding: Model chapter for textbooks for medical students and allied health professionals. World Health Organization. Lưu trữ tại NCBI Bookshelf.

5. Geddes, D. T., & Sakalidis, V. S. (2015). Breastfeeding: How do they do it? Infant sucking, swallowing and breathing. Infant, 11(5), 146–150.

6. Woolridge, M. W. (1986). The ‘anatomy’ of infant sucking. Midwifery, 2(4), 164–171.

7. World Health Organization. (1989). Infant feeding: The physiological basis (do J. Akré biên tập). Bulletin of the World Health Organization, 67(Suppl.).

8. World Health Organization. (2019). Breastfeeding.

9. National Foundation of Swallowing Disorders. (2024, 19 tháng 11). Swallowing disorders in infants & children.

10. Geddes, D. T., Kent, J. C., Mitoulas, L. R., & Hartmann, P. E. (2008). Tongue movement and intra-oral vacuum in breastfeeding infants. Early Human Development, 84(7), 471–477.

11. Kavanagh, J., và cộng sự. (2005). Breast stimulation for cervical ripening and induction of labour. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), CD003392.

12. McAdow, M. E., Tortal, D., Shabanova, V., & Son, M. (2024). Nipple stimulation therapy promotes uterine contractions at lower plasma oxytocin concentration than intravenous oxytocin during labor induction. American Journal of Obstetrics & Gynecology MFM, 6(3), 101307.

13. Mitchell, K. B., Johnson, H. M., Rodríguez, J. M., và cộng sự. (2022). Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: The mastitis spectrum, revised 2022. Breastfeeding Medicine, 17(5), 360–376.

14. Ramsay, D. T., Kent, J. C., Hartmann, R. A., & Hartmann, P. E. (2005). Anatomy of the lactating human breast redefined with ultrasound imaging. Journal of Anatomy, 206(6), 525–534.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Tuy nhiên, cũng từ đó mà mình thường nghe các bà mẹ lo lắng vì con có những thói quen như mút ngón tay, ngậm ti giả, ôm thú bông, hay bám rất chặt vào gối/chăn “ghiền”. Nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy trẻ được bú mẹ trực tiếp đầy đủ và kéo dài thường ít có xu hướng duy trì các thói quen mút không dinh dưỡng (rõ nhất là với ti giả; với mút ngón tay, kết quả chưa nhất quán) so với trẻ bú mẹ ngắn ngày hoặc bú bình là chủ yếu.

Ở đây, cần hiểu rằng trẻ có một phản xạ mút rất mạnh, không chỉ để lấy sữa mà còn để tự xoa dịu. Vì vậy, hành vi mút ngón tay hay ti giả không đơn thuần là “thói quen xấu”, mà là một cách trẻ tự điều hòa cảm xúc khi chưa có khả năng tự trấn an bằng lời nói hay tư duy. Tương tự, hành vi bú mẹ theo kiểu ‘lắt nhắt’, đặc biệt về đêm, hay khi con cảm thấy cần được đáp ứng nhu cầu tinh thần (như sợ hãi, choáng ngợp) cũng không nên bị xem là “thói quen xấu”. Khi được bú mẹ theo nhu cầu, trẻ không chỉ được đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà còn được thỏa mãn nhu cầu mút để thư giãn, ngủ yên và cảm thấy an toàn. Nói cách khác, bú mẹ trực tiếp có thể “gói” cùng lúc cả hai chức năng: dinh dưỡng và tự xoa dịu.

Khi trẻ không được bú mẹ đủ lâu, không được bú trực tiếp thường xuyên, hoặc cai sữa sớm, nhu cầu này vẫn tồn tại nhưng không còn được đáp ứng qua vú mẹ. Lúc đó, trẻ có thể tìm đến các vật thay thế như ngón tay, ti giả, thú bông, gối, chăn mềm hoặc một vật cố định nào đó để tạo cảm giác an toàn. Đây là lý do vì sao trong thực tế, ta hay thấy một số trẻ không được bú mẹ đủ lâu lại dễ “dính” với ti giả hoặc có một món đồ không rời tay. Ở đây, mình nhắc đến việc bú mẹ trực tiếp, chứ không chỉ được nuôi bằng sữa mẹ (bao gồm cả bú sữa mẹ bằng bình). Cần lưu ý: các nghiên cứu được trích dẫn ở dưới so sánh bú mẹ với bú bình nói chung, chưa nghiên cứu nào tách riêng nhóm bú mẹ trực tiếp và nhóm bú sữa mẹ vắt bằng bình, nên đây là suy luận của mình.

Từ góc độ nghiên cứu, mối liên hệ giữa bú mẹ và các thói quen mút không dinh dưỡng (non-nutritive sucking) khá nhất quán. Nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy trẻ bú mẹ lâu hơn, đặc biệt trên 6 tháng, có tỷ lệ dùng ti giả thấp hơn (với mút ngón tay, kết quả chưa nhất quán). Một số nghiên cứu còn ghi nhận bú mẹ kéo dài có tính bảo vệ trước sự duy trì các thói quen này ở tuổi mẫu giáo [8]. Dù đây chủ yếu là nghiên cứu quan sát và không thể khẳng định nhân quả, vì còn nhiều yếu tố nhiễu và khả năng quan hệ ngược chiều (bú khó hoặc cai sữa sớm cũng có thể dẫn đến dùng ti giả nhiều hơn, chứ không chỉ ngược lại), xu hướng kết quả khá rõ: bú mẹ trực tiếp và kéo dài thường đi cùng với ít thói quen mút thay thế hơn. Cần lưu ý: các nghiên cứu này chỉ khảo sát mút ngón tay và ti giả; trong nguồn được trích chưa có nghiên cứu nào xét mối liên hệ giữa bú mẹ và việc gắn bó với thú bông, gối, chăn.

Một cách giải thích có thể (hiện mới ở mức giả thuyết, chưa được kiểm chứng trực tiếp) là: Khi trẻ bú mẹ trực tiếp, trẻ được tiếp xúc với nhịp bú tự nhiên, với sự hiện diện cơ thể của mẹ, mùi mẹ, da mẹ, hơi ấm và sự đáp ứng nhanh với tín hiệu của trẻ. Tất cả những yếu tố đó hỗ trợ điều hòa hệ thần kinh non nớt của trẻ. Ngược lại, nếu trẻ ít được bú mẹ, ít được ôm ấp, hoặc việc chăm sóc theo kiểu quá cứng nhắc khiến trẻ phải tự “chịu đựng” lâu hơn, trẻ thường tìm các cơ chế bù trừ như mút tay hay bám vào một vật quen thuộc.

Riêng với thú bông, gối ghiền, chăn mềm, ngoài nhu cầu mút còn có một khía cạnh khác: nhu cầu gắn bó với vật chuyển tiếp (transitional/attachment objects). Từ khoảng một tuổi trở đi, nhiều trẻ bắt đầu gắn với một vật giúp chúng cảm thấy an toàn khi tách khỏi mẹ. Đây là hiện tượng phát triển bình thường. Hiện tượng này khá phổ biến (khoảng 54% trẻ 3-4 tuổi trong một khảo sát nhỏ ở Nhật, kể cả trẻ ngủ chung với người chăm sóc), và mức độ khác nhau giữa các nền văn hóa, thường gắn với việc trẻ ngủ riêng hay ngủ cùng cha mẹ. Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc vào vật này có thể tăng lên nếu trẻ có ít tiếp xúc gần gũi, ít bú mẹ trực tiếp, ít có thời gian da tiếp da, hoặc thiếu những trải nghiệm an toàn lặp đi lặp lại với người chăm sóc (đây là giả thuyết của mình; chưa có nghiên cứu nào trực tiếp kiểm chứng mối liên hệ này). Vì vậy, một số trẻ bú mẹ ít có vẻ “ghiền” thú bông/gối nhiều hơn, vì bé đâu chỉ bú mẹ, mà còn được chăm sóc theo kiểu gắn bó, gần gũi và đáp ứng nhanh.

Là một IBCLC, mình nghĩ điều quan trọng không phải là làm cha mẹ lo lắng khi thấy con mút tay hay thích một món đồ quen thuộc, mà là hiểu ý nghĩa phía sau hành vi đó. Con đang cần gì? Có phải con đói? Buồn ngủ? Căng thẳng? Cần được ôm? Hay đơn giản là đang tự trấn an? Nếu chỉ nhìn hành vi bề mặt mà vội kết luận “trẻ hư” hay “xấu nết”, ta rất dễ bỏ qua nhu cầu thật của con.

Từ kinh nghiệm của một người mẹ, mình thấy rằng khi con được bú mẹ trực tiếp đủ lâu, được đáp ứng theo nhu cầu, được ôm ấp và da tiếp da thường xuyên, con thường ít phụ thuộc vào vật thay thế hơn. Điều đó không có nghĩa là con sẽ không bao giờ mút ngón tay hoặc không bao giờ thích thú bông. Nhưng mức độ thường nhẹ hơn, linh hoạt hơn và dễ giảm dần theo thời gian. Ngược lại, với một số bé ít bú mẹ hoặc cai sữa sớm, nhu cầu an toàn và tự xoa dịu có thể chuyển sang một vật thể khác, thậm chí trở thành thói quen bám rất mạnh.

Về thực hành, khi gặp bé có thói quen mút ngón tay hoặc ngậm ti giả, mình thường khuyến khích cha mẹ xem lại nền tảng nuôi dưỡng: bé có được bú mẹ hiệu quả không, có bú theo nhu cầu không, có đủ thời gian ở vú mẹ không, có nhiều ôm ấp và tương tác gần gũi không. Nếu bé còn nhỏ và bú mẹ đang trong giai đoạn thiết lập, cần ưu tiên củng cố bú mẹ trước khi dùng ti giả quá sớm (Red Nose Úc khuyến cáo chờ đến khi bú mẹ ổn định, thường khoảng 4-6 tuần; sau đó ti giả khi ngủ liên quan đến giảm nguy cơ đột tử ở trẻ nhỏ (SIDS). Nếu bé lớn hơn, việc giảm dần thói quen mút hay bám vật nên được làm nhẹ nhàng, không trừng phạt, thay vào đó là tăng cảm giác an toàn, tăng tương tác và hỗ trợ chuyển tiếp.

Mình đúc kết lại rằng: vào giai đoạn từ 1 đến 2 tuổi, người mẹ có 2 lựa chọn: một là vẫn tiếp tục cho con bú dài lâu, hai là thôi sữa cho con. Nếu cho con bú dài lâu thì có thể người mẹ ấy cũng trải qua giai đoạn như mình: có khi cảm thấy rất mệt mỏi, thiếu ngủ; nhưng khả năng con ‘bám’ vào một vật thay thế có thể ít hơn, hoặc trễ hơn và nếu có thì chỉ trong một thời gian ngắn. Nếu thôi sữa cho con thì khả năng con bám vào vật thay thế có thể nhiều hơn và kéo dài lâu hơn, bù lại thì mẹ có thể cảm thấy giấc ngủ của mình ít bị gián đoạn hơn, nhưng có thể cần mất nhiều thời gian hơn để ‘cai’ vật thay thế. Mình quan sát thấy có những bạn ‘ghiền’ cho tới lớn luôn. Thậm chí, có bạn rất khổ sở khi bị mất đi ‘đồ ghiền’. (Đây là quan sát cá nhân của mình, chưa có nghiên cứu nào kiểm chứng cho giai đoạn 1-2 tuổi.)

Tóm lại, bú mẹ trực tiếp, kéo dài và theo nhu cầu không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn thỏa mãn nhu cầu tự xoa dịu và gắn bó của trẻ. Khi nhu cầu này không được đáp ứng qua bú mẹ, trẻ có thể tìm đến ngón tay, ti giả hoặc một vật quen thuộc như thú bông, gối, chăn/mền. Hiểu đúng điều này giúp cho cha mẹ lường trước được những thuận lợi/trở ngại nào có thể xảy ra khi quyết định có cho con bú dài lâu hay cai sữa sớm cho con hay không. Từ đó chúng ta sẽ không xem các thói quen ấy là “xấu” ngay từ đầu, mà nhìn chúng như một phần của sự phát triển, đồng thời hỗ trợ trẻ bằng cách nuôi dưỡng và kết nối an toàn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. de Holanda, A. L., et al. (2009). Relationship between breast- and bottle-feeding and non-nutritive sucking habits. Oral Health & Preventive Dentistry, 7(4), 331–337.

2. Scavone Jr., H., et al. (2008). Association between breastfeeding duration and non-nutritive sucking habits. Community Dental Health, 25(3), 161–165.

3. Aarts, C., et al. (1999). Breastfeeding patterns in relation to thumb sucking and pacifier use. Pediatrics, 104(4), e50. DOI: 10.1542/peds.104.4.e50

4. Romero, C. C., et al. (2011). Breastfeeding and non-nutritive sucking patterns related to the prevalence of anterior open bite in primary dentition. Journal of Applied Oral Science, 19(2), 161–168. DOI: 10.1590/s1678-77572011000200013.

5. Hermont, A. P., et al. (2015). Breastfeeding, bottle feeding practices and malocclusion in the primary dentition: a systematic review of cohort studies . International Journal of Environmental Research and Public Health, 12(3), 3133–3151. DOI: 10.3390/ijerph120303133.

6. Peres, K. G., et al. (2018). Breastfeeding and oral health: Evidence and methodological challenges. Journal of Dental Research, 97(3), 251–258. DOI: 10.1177/0022034517738925.

7. Roscoe, M. G., et al. (2018) . Association of breastfeeding duration, nonnutritive sucking habits, and malocclusion. International Journal of Clinical Pediatric Dentistry, 11(1), 18–22. DOI: 10.5005/jp-journals-10005-1477.

8. Telles, F. B. A., Ferreira, R. I., Magalhães, L. N. C., & Scavone-Junior, H. (2009). Effect of breast- and bottle-feeding duration on the age of pacifier use persistence. Brazilian Oral Research, 23(4), 432–438. DOI: 10.1590/S1806-83242009000400013.

9. Feldens, C. A., Petracco, L. B., Nascimento, G. G., Li, H., Vítolo, M. R., & Peres, K. G. (2023). Breastfeeding protects from overjet in adolescence by reducing pacifier use: A birth cohort study. Nutrients, 15(15), 3403. DOI: 10.3390/nu15153403.

10. Ling, H. T. B., Sum, F. H. K. M. H., Zhang, L., et al. (2018). The association between nutritive, non-nutritive sucking habits and primary dental occlusion. BMC Oral Health, 18, 145. DOI: 10.1186/s12903-018-0610-7.

11. Lee, A., & Hood, B. (2021). The origins and development of attachment object behaviour. Current Opinion in Psychology, 39, 72–75. DOI: 10.1016/j.copsyc.2020.07.023.

12. Yamaguchi, M., Ishibashi, M., Moriguchi, Y., Mitsuishi, H., & Itakura, S. (2023). Exploring role of sleep aids in sleep problems in preschool children. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-023-33758-z.

13. Red Nose Australia. (2019, cập nhật 30/04/2026). Using a dummy safely.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Đau vài ngày đầu, và đau kéo dài, là hai chuyện khác nhau

Theo Phác đồ lâm sàng số 26 của Academy of Breastfeeding Medicine (ABM), đau khi cho bú được xem là “đau kéo dài” (persistent pain) nếu còn tiếp diễn quá hai tuần. Vài ngày đầu, núm vú còn rất nhạy cảm và hai mẹ con còn đang tập ăn ý với nhau, nên hơi rát là chuyện nhiều mẹ gặp. Nhưngbước sang tuần thứ ba mà mỗi lần con ngậm vào vẫn nhói như kim châm thì đó hết còn là “giai đoạn đầu” nữa rồi. Cơ thể đang cố nói với mẹ điều gì đó.

Nguồn: Berens, Eglash, Malloy & Steube, Academy of Breastfeeding Medicine (2016), ABM Clinical Protocol #26: Persistent Pain with Breastfeeding, Breastfeeding Medicine

Ở Melbourne, nhóm của Buck (2014, đăng trên Breastfeeding Medicine) theo dõi 360 mẹ sinh con đầu lòng tại hai bệnh viện. Đến tuần thứ 8, có 340 mẹ còn tham gia, và cơn đau núm vú vẫn còn ở khoảng 20% mẹ, tức cứ 5 mẹ thì có 1 mẹ. Con số đó đủ để mình nói với các mẹ rằng: nếu mẹ đang đau thì mẹ không hề đơn độc, và nên tìm người giúp sớm chứ đừng ráng một mình. Bản thân một người có chuyên môn như mình mà cũng cần sự trợ giúp của đồng nghiệp nữa mà. Như lần sinh Ren vừa rồi, cứ bú bên phải là bên đó bị đau, bên kia thì không. Không đến nỗi đau không chịu được nhưng nó cứ thốn thốn khó chịu nên mình nhờ Anna – cô bạn vừa là IBCLC vừa là Tư vấn viên Sữa mẹ ở HSM Úc (ABA) như mình – để cổ đánh giá giùm.

Nguồn: Buck, Amir, Cullinane & Donath (2014), Nipple Pain, Damage, and Vasospasm in the First 8 Weeks Postpartum, Breastfeeding Medicine.

Vì sao lại đau?

Nhóm của Kent (2015) xem lại hồ sơ tư vấn ở một trung tâm chuyên về sữa mẹ tại Tây Úc, và nguyên nhân được ghi nhận nhiều nhất là tư thế cùng khớp ngậm chưa tối ưu. Khi con ngậm nông, lưỡi và vòm miệng dễ ép vào đúng phần núm vú thay vì kéo sâu được cả quầng vú vào miệng, và mỗi lần mút là một lần cọ xát. Có một điều mình hay nói thêm với các mẹ hay tự trách bản thân. Nhóm của McClellan (2012) khảo sát cả những mẹ đau núm vú dai dẳng mà nhìn bằng mắt thường không thấy tổn thương, còn phác đồ ABM #26 cũng nhắc tới những cơn đau không tương xứng với những gì thấy khi khám. Nên soi gương không thấy gì bất thường không có nghĩa là mẹ đang làm quá lên. Như ở trên mình có nhắc đến Anna, sau khi thăm khám các kiểm, kiểm tra các chức năng vận động của Ren, cổ phát hiện ra cơ cổ bên phải của con có chút vấn đề hơn bên trái, ảnh hưởng đến các cơ hàm hầu họng và cả lưỡi nên con không ngậm bắt vú đúng. Điều này mình đã không phát hiện ra.

Nguồn: Kent, Ashton, Hardwick và cộng sự (2015), Nipple Pain in Breastfeeding Mothers: Incidence, Causes and Treatments, International Journal of Environmental Research and Public Health

Nguồn: McClellan, Hepworth, Garbin và cộng sự (2012), Nipple Pain during Breastfeeding with or without Visible Trauma, Journal of Human Lactation

Ngoài khớp ngậm, còn vài nguyên nhân khác. Dính thắng lưỡi khiến con khó đưa lưỡi ra đủ xa. Nhiễm nấm Candida ở núm vú cũng nằm trong danh sách cần cân nhắc, nhưng chẩn đoán này còn nhiều tranh luận nên cần chuyên gia đánh giá. Còn co thắt mạch máu núm vú thì nhiều mẹ tả như bị kim châm ngay lúc con vừa nhả vú ra. Vì vậy, một buổi tư vấn đúng nghĩa không dừng ở chuyện nhìn con ngậm vú vài giây. Người tư vấn còn phải hỏi kỹ mẹ đau kiểu gì, đau lúc nào trong cữ bú, và đau kéo dài bao lâu sau khi con nhả ra.

“Ráng chịu” để làm gì, khi cơn đau đang cố nói với mẹ điều gì đó

Hình dung một đôi giày mới cắn gót nha. Vài hôm đầu ráng đi cho quen thì còn hiểu được. Nhưng đi hai tuần mà gót vẫn rát thì chẳng ai bảo “ráng thêm chút nữa”, người ta sẽ xem lại đôi giày và cách mang. Lời khuyên “ráng chịu vài tuần là quen” cũng vậy: không sai hoàn toàn, nhưng sẽ nguy hiểm nếu mẹ áp dụng nó cho mọi trường hợp đau mà không phân biệt. Chính phác đồ lâm sàng của ABM khuyến nghị mẹ bị đau kéo dài nên được một chuyên gia về sữa mẹ, như IBCLC, đánh giá và quan sát trực tiếp một cữ bú thật. Theo kinh nghiệm của mình, cách đó đáng tin hơn việc tự đoán qua lời kể hay vài tấm hình chụp vội gửi qua tin nhắn. Kent và cộng sự (2015) còn có một con số làm mình phải suy nghĩ. Trong nhóm mẹ đến Trung tâm Sữa mẹ Tây Úc vì đau núm vú, sau tư vấn và điều trị, cơn đau đã hết hoặc đang giảm ở 57% mẹ. Khoảng 42% còn lại chưa cải thiện ở lần liên lạc cuối. Các tác giả cho rằng điều này gợi ý việc chỉnh tư thế và khớp ngậm không phải lúc nào cũng đủ, hoặc còn yếu tố khác góp phần. Nghĩa là đôi khi vấn đề nằm sâu hơn một lời khuyên “bế lại cho đúng” có thể giải quyết.

Ráng chịu quá lâu còn kéo theo một vòng lặp không ai muốn. Mẹ đau nên sợ mỗi cữ bú sắp tới. Con vừa ngậm vào là người mẹ đã gồng cứng lên chịu đau, rồi mẹ càng mệt và càng dễ nản. Nhiều mẹ mình gặp chọn cai sữa sớm không phải vì hết sữa, mà vì không còn chịu nổi cơn đau lặp lại mỗi vài tiếng suốt cả ngày lẫn đêm. Thương con đâu có nghĩa là phải chịu đau hoài.

Khi nào cần hỗ trợ chuyên môn

Mẹ nên tìm một IBCLC quan sát trực tiếp một cữ bú thật khi cơn đau đã kéo dài quá hai tuần, khi mẹ đau nhói suốt cả cữ bú chứ không chỉ vài giây đầu, hoặc khi mẹ bắt đầu sợ mỗi lần tới giờ cho bú. Đừng tiếp tục tự xoay xở qua video hướng dẫn trên mạng nữa. Riêng núm vú nứt, chảy máu hoặc đau dữ dội thì mẹ không cần đợi đủ hai tuần. Còn nếu mẹ sốt, vú đỏ nóng đau, hoặc bé bú kém và ít tã ướt, hãy gặp bác sĩ hoặc nhân viên y tế sớm, vì chuyện có thể không dừng ở khớp ngậm.

Mẹ có từng nghe câu “ráng chịu vài tuần là quen” chưa? Lúc đó mẹ có tìm được ai giúp không, hay tự mình xoay xở?

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Rất nhiều mẹ đang cho con bú lo lắng mỗi khi phải uống thuốc hoặc tiêm vắc xin: liệu thuốc có vào sữa, có ảnh hưởng đến con không, có phải cai sữa để yên tâm hơn không? Trong phần lớn trường hợp, câu trả lời là KHÔNG cần cai sữa. Bài này mình gộp lại những gì mình biết về hai chủ đề liên quan chặt chẽ với nhau: thuốc mẹ dùng khi cho con bú, và vắc xin mẹ tiêm khi đang cho con bú.

Đây cũng là chủ đề mình từng dịch cho Bác sĩ Jack Newman trong blog tiếng Việt của bác. Mình là Certified Translator (NAATI) phụ trách phần dịch thuật blog tiếng Việt cho bác. Ai muốn đọc bản dịch đầy đủ có thể xem thêm ở đây: https://webcuame.com/me-dung-thuoc-va-cho-con-bu/ và các bài dịch khác tại https://ibconline.ca/category/vietnamese-blog/

Thuốc và Sữa mẹ

Câu hỏi mà hầu như mẹ nào cũng từng tự hỏi: uống thuốc này vào, thuốc có tiết vào sữa và ảnh hưởng đến con không?

Mẹ Sữa có biết, lượng thuốc tiết vào sữa phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau, không phải cứ “có thuốc trong người mẹ” là con sẽ nhận đủ liều đáng kể. Dưới đây là những nguyên tắc dược động học cơ bản (dịch nôm na cho dễ hiểu):

1. Lượng thuốc tiết vào sữa phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Không có một quy tắc chung cho tất cả các loại thuốc.

2. Tỉ lệ thuốc trong sữa/huyết tương (milk-to-plasma ratio): tỉ lệ này càng cao thì thuốc càng dễ tiết vào sữa mẹ.

3. Liều trẻ sơ sinh tương đối (Relative Infant Dose – RID) là tiêu chuẩn phổ biến để đánh giá độ an toàn của thuốc. RID là lượng thuốc tương đối con nhận được qua sữa mẹ so với liều mẹ dùng. Nói chung, RID dưới 10% thường được xem là “chấp nhận được” khi cho con bú. Tuy nhiên, đây không phải ngưỡng tuyệt đối. Một số thuốc có RID cao hơn 10% (như metronidazole, paracetamol/acetaminophen) vẫn an toàn vì bản thân thuốc có độc tính rất thấp. Nói cách khác, an toàn phụ thuộc vào cả RID lẫn hồ sơ độc tính của thuốc đó, không chỉ một con số duy nhất.

4. Tính khả dụng sinh học đường uống (oral bioavailability) của thuốc quyết định lượng thuốc thực sự vào máu mẹ, từ đó ảnh hưởng đến nguy cơ cho con.

5. Để thuốc tiết vào sữa, trước tiên nó phải có mặt trong máu mẹ.

6. Ở giai đoạn sữa non (colostrum), nồng độ thuốc tiết vào sữa có thể khá cao, nhưng vì lượng sữa non rất ít nên tổng lượng thuốc con nhận được lại rất thấp.

Nhìn chung, phần lớn (không phải tất cả) các thuốc tiết vào sữa mẹ không đáng kể về mặt lâm sàng. Vẫn cần thận trọng với một số nhóm đặc biệt: thuốc gây mê, thuốc giảm đau mạnh (opioid liều cao), thuốc hoá trị ung thư, iodine liều cao, vitamin liều rất cao, và các thuốc được xếp vào nhóm nguy cơ cao khi cho con bú.

Thuốc dễ tiết vào sữa mẹ khi nó: có nồng độ cao trong máu mẹ, trọng lượng phân tử thấp (dưới 800 Dalton), tính bám protein huyết tương thấp, và dễ truyền vào não (tính thân dầu cao). Vì vậy, khi có lựa chọn, bác sĩ thường ưu tiên thuốc có thời gian bán thải ngắn, tính bám protein cao, tính khả dụng sinh học thấp, hoặc trọng lượng phân tử cao, những đặc tính khiến thuốc khó “lọt” vào sữa hơn.

Một ví dụ dễ hình dung: caffeine (trong cà phê). Ở người lớn, caffeine có thời gian bán thải khoảng 5 tiếng. Nhưng ở trẻ sơ sinh, con số này lên tới khoảng 97,5 tiếng; bé 3–5 tháng khoảng 14 tiếng; và bé trên 6 tháng chỉ còn khoảng 2,6 tiếng. Gần bằng người lớn. Đó là lý do vì sao dù rất thèm cà phê, mình cũng ráng hạn chế cho tới khi con bắt đầu ăn dặm, thỉnh thoảng mới nhấp thử một ngụm nhỏ.

Tiêm vắc xin khi đang cho con bú

Đây là phần nhiều mẹ quan tâm và cũng dễ hoang mang nhất, vì thông tin trái chiều trên mạng xã hội rất nhiều.

Trước khi đi vào chi tiết, mình xin trích một đoạn trong cuốn Milk Matters của tác giả Maureen Minchin, một trong những cuốn sách nền tảng về sinh học sữa mẹ:

“Tôi ủng hộ vắc-xin. Nó đã cứu hàng triệu mạng sống. Tuy nhiên, vẫn có nhiều thứ mà chúng ta không biết về nó. Quan niệm cho rằng hiệu quả của vắc xin là có mục tiêu cụ thể, nhưng việc vắc xin cũng có những hiệu quả không cụ thể đang nổi lên. Rất nhiều những thứ mà người ta đang khám phá là rất tích cực, chẳng hạn như bằng chứng sơ khởi rằng vắc xin ngừa sởi lại làm giảm tử vong cho những bệnh khác ngoài bệnh sởi, và vắc xin BCG — vốn được tạo ra để chống lại bệnh lao phổi (tuberculosis) — lại kích thích phản ứng miễn dịch chống lại ung thư bàng quang. Vắc-xin, cũng như những phương pháp điều trị khác, cũng có những phản ứng phụ, tốt hoặc xấu; chúng có thể thay đổi hệ miễn dịch cá nhân bằng nhiều cách ngoài cách đã được dự định. Nhưng nhìn chung thì chúng đem lại phần lớn việc tốt hơn là xấu, và việc tiêm ngừa cho trẻ nhỏ là một trong những cách hiệu quả nhất.” (Milk Matters, trang 126)

Tuy nhiên, hiệu ứng “không đặc hiệu” của vắc xin sởi và BCG mà Minchin nhắc tới vẫn đang là lĩnh vực nghiên cứu đang tiếp diễn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO SAGE, 2014) đánh giá bằng chứng hiện tại ở mức “độ tin cậy thấp” và chưa đủ để thay đổi khuyến cáo tiêm chủng thường quy. Còn việc dùng BCG để điều trị ung thư bàng quang là một ứng dụng y khoa khác (tiêm trực tiếp vào bàng quang cho bệnh nhân đã có ung thư), không phải “tác dụng phụ” tình cờ của mũi tiêm phòng lao thông thường.

Một chút lịch sử

Bệnh đậu mùa (smallpox), căn bệnh từng giết chết hàng trăm triệu người, được WHO tuyên bố xoá sổ hoàn toàn vào năm 1980, nhờ chiến dịch tiêm chủng toàn cầu dựa trên nguyên lý vắc xin mà bác sĩ người Anh Edward Jenner phát minh từ năm 1796. Đậu mùa có độc lực khủng khiếp đến mức có ước tính minh hoạ khá nổi tiếng trong giới khoa học phổ thông: chỉ cần một lượng virus nhỏ cỡ một muỗng cà phê cũng đủ sức lây nhiễm cho gần như toàn bộ nhân loại nếu phát tán đồng đều (đây là hình ảnh minh hoạ mức độ nguy hiểm, không phải một con số dịch tễ đo lường chính xác).

Phong trào phản đối tiêm chủng không phải chuyện mới. Đợt dịch đậu mùa tại Gloucester (Anh) năm 1896, một trong những thành trì mạnh nhất của phong trào phản đối vắc xin thời đó, đã khiến hơn 2.000 người mắc bệnh trong vòng vài tháng. Đúng như nhà miễn dịch học Matthew Woodruff (Đại học Emory) viết trên Public Health Post năm 2019: tiêm chủng không đơn thuần là lựa chọn chăm sóc sức khỏe cá nhân, mà là quyết định của cả cộng đồng nhằm bảo vệ những người dễ tổn thương nhất.

Vậy khi mẹ tiêm vắc xin, cái gì thật sự truyền vào sữa?

Đây là câu hỏi cốt lõi. Khi vắc xin vào cơ thể, nó kích hoạt hệ miễn dịch của mẹ tạo ra kháng thể (antibodies) chống lại tác nhân gây bệnh. Và kháng thể chính là thứ có thể truyền qua sữa mẹ. Chẳng phải đây cũng chính là lý do mẹ cho con bú, để con nhận được sự bảo vệ miễn dịch từ mẹ hay sao?

Lấy ví dụ vắc xin mRNA COVID-19, loại vắc xin được nghiên cứu kỹ nhất về khía cạnh này trong vài năm qua. Theo Drugs and Lactation Database (LactMed®, cơ sở dữ liệu của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, cập nhật 2026): mRNA của vắc xin không được phát hiện trong máu của bất kỳ trẻ bú mẹ nào trong các nghiên cứu; mRNA có thời gian bán thải trong huyết thanh mẹ chỉ khoảng 8–10 tiếng và không còn phát hiện được trong sữa quá 48 tiếng sau tiêm. Thành phần khác như hạt nano lipid (PEG) cũng không tìm thấy trong sữa mẹ hay được hấp thu qua đường uống. Trong khi đó, kháng thể chống virus thì có truyền vào sữa và có thể giúp bảo vệ con.

Con nhận được sự bảo vệ (kháng thể), chứ không nhận “vắc xin”. Đây là câu trả lời khoa học trực tiếp nhất cho nỗi lo “tiêm vào mẹ có ảnh hưởng đến con không”.

Một nghiên cứu sớm và quy mô lớn góp phần trấn an nhiều mẹ là nghiên cứu của Shimabukuro và cộng sự (đăng trên New England Journal of Medicine, 2021), theo dõi hơn 35.000 người mang thai đăng ký hệ thống giám sát v-safe sau khi tiêm vắc xin mRNA COVID-19. Nghiên cứu ghi nhận người mang thai có xu hướng đau tại chỗ tiêm nhiều hơn, nhưng các phản ứng toàn thân như đau đầu, đau cơ, sốt lại gặp ít hơn so với người không mang thai. Nhìn chung, không phát hiện tín hiệu an toàn bất thường nào. Từ đó đến nay, nhiều tổ chức y tế lớn (trong đó có Academy of Breastfeeding Medicine, ABM) đều khẳng định không cần ngưng cho con bú sau khi tiêm vắc xin COVID-19, và lợi ích của việc tiêm chủng (bao gồm cả kháng thể truyền qua sữa) thường lớn hơn nhiều so với rủi ro lý thuyết.

Không phải vắc xin nào cũng giống nhau

Điều quan trọng cần nhớ: không phải cứ tiêm vắc xin nào cũng an toàn tuyệt đối như nhau khi đang cho con bú, vẫn có một số ngoại lệ cần lưu ý cụ thể. Ví dụ, vắc xin sốt vàng da (yellow fever) là một trường hợp đặc biệt: nếu con dưới 9 tháng tuổi (đặc biệt là dưới 1 tháng), mẹ không nên tiêm vắc xin này trong thời gian cho con bú, vì đã ghi nhận một vài ca viêm não hiếm gặp ở trẻ bú mẹ hoàn toàn có mẹ mới tiêm vắc xin. Nếu bắt buộc phải tiêm (ví dụ vì lý do công việc/du lịch đến vùng dịch tễ không thể trì hoãn), một số chuyên gia khuyên nên tạm ngưng cho bú và vắt bỏ sữa trong khoảng 2 tuần rồi mới cho bú lại, chứ không phải cai sữa vĩnh viễn.

Đây chính là lý do vì sao khi có bất kỳ băn khoăn nào về một loại vắc xin cụ thể, mẹ nên hỏi trực tiếp bác sĩ hoặc IBCLC của mình, thay vì áp dụng một quy tắc chung cho tất cả các loại vắc xin.

Lời kết

Quyết định tiêm hay không tiêm vắc xin, dùng hay không dùng một loại thuốc nào đó trong thời gian cho con bú, chưa bao giờ là một quyết định đơn giản với bất kỳ người mẹ nào. Ai cũng có nỗi lo riêng, và không ai đáng bị chê trách vì sự thận trọng đó. Mình viết bài này không phải để thuyết phục mẹ chọn theo một hướng nào, mà mong mẹ có đủ thông tin khoa học thật (thay vì tin đồn hay ẩn dụ giật gân) để tự quyết định điều phù hợp với hoàn cảnh của mình, cùng với sự tư vấn của bác sĩ và IBCLC.

Tài liệu tham khảo

1. Anderson PO, Sauberan JB. Modeling drug passage into human milk. Clinical Pharmacology & Therapeutics. 2016;100(1):42-52. DOI: 10.1002/cpt.377.

2. Hale TW. Medications & Mothers’ Milk, ấn bản 2025–2026 (21st ed.): An Essential Reference Manual on the Transmission of Medicine into Breast Milk.

3. World Health Organization – Strategic Advisory Group of Experts on Immunization (SAGE). Non-specific effects of vaccines (báo cáo phiên họp tháng 4/2014). terrance.who.int.

4. Higgins JPT, Soares-Weiser K, López-López JA, et al. Association of BCG, DTP, and measles containing vaccines with childhood mortality: systematic review. BMJ. 2016;355:i5170.

5. 1896 Gloucester smallpox epidemic. Dẫn theo báo cáo Nghị viện Anh (Hansard), 13/8/1896.

6. Immunize.org. Ask the Experts: Yellow Fever (khuyến cáo ACIP về vắc xin sốt vàng da và cho con bú). immunize.org.

7. Drugs and Lactation Database (LactMed®) [Internet]. Bethesda (MD): National Institute of Child Health and Human Development; 2006–. COVID-19 Vaccines. Cập nhật 15/06/2026. NCBI Bookshelf ID: NBK565969.

8. Academy of Breastfeeding Medicine. ABM Statement: Considerations for COVID-19 Vaccination in Lactation. Công bố 14/12/2020. bfmed.org.

9. Shimabukuro TT, Kim SY, Myers TR, et al. Preliminary Findings of mRNA Covid-19 Vaccine Safety in Pregnant Persons. New England Journal of Medicine. 2021;384(24):2273-2282. DOI: 10.1056/NEJMoa2104983.

10. Perl SH, Uzan-Yulzari A, Klainer H, et al. SARS-CoV-2–Specific Antibodies in Breast Milk After COVID-19 Vaccination of Breastfeeding Women. JAMA. 2021;325(19):2013-2014. DOI: 10.1001/jama.2021.5782.

11. Minchin M. Milk Matters: Infant Feeding and Immune Disorder, trang 126.

12. Woodruff M. Vaccination Is Not a Personal Healthcare Choice. Public Health Post, 19/07/2019.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

1. Câu chuyện thứ nhất

Năm 2019, Lisa Bridger, một người mẹ ở Adelaide (Úc) khi đó 46 tuổi, đã bị gọi là ‘ấu dâm’ khi chia sẻ trên Kidspot rằng cô ấy vẫn nuôi bú song song hai đứa con trai của mình, 7 tuổi và 4 tuổi. Người mẹ của 5 đứa con nói rằng đó là một lựa chọn lành mạnh và là cách để xoa dịu hai đứa con trai bị tự kỷ của mình.

Trong một bức thư ngỏ gửi cho trang web về nuôi dạy con cái, Bridger nói rằng cô ấy đã nhận được những lời sỉ nhục ‘không thể chấp nhận được’.

‘Gửi những con người trưởng thành nói rằng tôi bệnh hoạn và cần phải được giúp đỡ, chẳng có gì sai với tôi cả; tôi chỉ đang làm những gì tự nhiên mà thôi,’ cô viết.

‘Đó không phải là một hành động khiêu dâm. Tôi không phải là một kẻ ấu dâm như nhiều người nói.’

‘Xem những gì mà những người lớn các người sỉ nhục tôi, bảo tôi nên cần làm gì để các người cảm thấy thoải mái mà việc ấy lại lấn lướt qua chuyện giúp con tôi cảm thấy dễ chịu, tôi có thể hiểu tại sao ngày nay lại có nhiều trẻ em bị bắt nạt như vậy.”

Trong bài đăng của mình trên Kidspot, cô viết rằng hành động tự nhiên này tránh cho con cô phải uống thuốc, bởi vì ‘cho con bú giúp con bình tĩnh và là một cách tuyệt vời để kết nối lại với con’

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra nhiều hướng dẫn về việc cho con bú, nhưng không đề nghị giới hạn ở độ tuổi nào thì nên cho con thôi bú.

Nguồn: Newshub và ABC News

2. Câu chuyện thứ hai

Sharon Spink, một người mẹ người Anh cho con gái bú đến 9 tuổi và cũng bị gọi là ấu dâm. Cô còn bị nhận xét bằng những từ ngữ như ‘ích kỷ’, ‘kỳ quái’, ‘gớm’, ‘tởm’, ‘lạm dụng trẻ em’. Thật ra cô được bắt đầu được biết đến vào năm 2014 khi chia sẻ câu chuyện cho con bú của mình trên Daily Mail và New York Post, khi đó bé Charlotte đã bú mẹ được 5 năm.

Ngoài Charlotte ra thì Sharon còn có 3 đứa con nữa. Câu chuyện cho bú dài lâu bắt đầu khi Isobel, chị của Charlotte bắt đầu sụt cân vào tháng thứ 4 và Sharon đã dùng sữa công thức để bổ sung cho con. “Nhờ đó mà tôi nhận ra rằng tôi muốn cho đứa con kế tiếp bú lâu hơn nữa. Tôi thích cái suy nghĩ xây dựng một sự gắn kết gần gũi hơn với con.”

Mặc dù có nhiều người chỉ trích, nhưng cô cũng có một lượng ủng hộ đáng kể. Trong đó có người viết rằng ‘Một người phụ nữ cho CHÍNH CON MÌNH bú là sai vì đứa con không phải là em bé nữa, nhưng việc người lớn uống sữa của một con bò mẹ lại không có vấn đề gì là sao? Chúa ơi, đôi khi loài người thật là kỳ cục.” Một người khác viết ‘Sự phán xét của xã hội thật là kinh tởm. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị cho con bú cho đến TỐI THIỂU là hai năm… Tại sao các người lại thấy có nhu cầu phán xét cô ấy nhỉ?”

Theo nghiên cứu của một nhà nhân chủng học của Đại học Texas A&M, tuổi cai sữa sinh học của loài người là từ 2,5 đến 7 tuổi, với thời gian trung bình là 4.3 tuổi.

Leigh Anne O’Connor, một chuyên gia tư vấn sữa mẹ tại New York, nói rằng ‘Thật tàn nhẫn khi người ta gọi người phụ nữ này là một kẻ ấu dâm.’ Trong quá trình làm việc của mình, cô có hỗ trợ một người mẹ cho con bú tới 6 năm và biết có người mẹ cho các con mình bú cho tới 8 tuổi. ‘Chín tuổi đúng là có lớn hơn tiêu chuẩn sinh học, nhưng không phải là không có.’

Cô nói thêm ‘Văn hóa phương Tây có mối quan hệ phức tạp với bộ ngực. Chúng ta dùng bộ ngực để bán xe hơi và rượu bia, nhưng khi bầu vú được dùng để cho con bú thì người ta lại cảm thấy khó chịu.”

Nói về trường hợp của mẹ con Spink, O’Connor chia sẻ rằng cho tới nay cô chưa biết là có nghiên cứu xuất bản nào nói về những rủi ro khi cho con bú lâu như vậy hay không, nhưng những lợi ích là khả năng miễn dịch cao của Charlotte và sự gắn bó chặt chẽ của hai mẹ con họ.

Nguồn: ITV This Morning và Yahoo News

3. Câu chuyện thứ ba – Sophie Emma Rose

Nếu bạn gõ Sophie Emma Rose, một blogger rất nổi tiếng người Anh vì cho con bú tới 4 tuổi (thời điểm cô ấy nổi tiếng nhất), thì sẽ tìm được rất nhiều bài báo về cô, trong đó có nhiều bình luận nói rằng cô cho con trai bú là kích dục cho con. Cô đăng tải nhiều video cho con bú trên kênh Youtube của mình là Sophie’s Joy Family Vlog.

Thật không may, Sophie đã qua đời trong một tai nạn giao thông ở Thái Lan vào năm 2017 khi đang mang thai 6 tháng, Shaye – con trai lớn – khi ấy mới 5 tuổi.

Không biết những người từng chỉ trích Sophie vì kích dục con trai khi cho con bú sẽ nghĩ gì về đứa trẻ? Nó sẽ nhớ về mẹ vì những lúc được ôm ấp và kết nối bên bầu vú mẹ, hay là nó sẽ nhớ cảnh làm tình với mẹ đẻ của mình?

Nguồn: Now to Love và Marie Claire Australia

4️. Câu chuyện thứ tư – là câu chuyện của mình (thật ra là nó nhiều nước mắt lắm đấy, nhưng thôi, chuyện đã qua rồi)

Mình sinh Rô khi Ron mới 2 tuổi và chỉ 10 ngày sau khi sinh thì Rô nổi eczema. Mình không mấy khi chia sẻ chuyện điều trị eczema cho Rô thế nào nên không phải ai cũng biết. Rô được 8 tuần thì eczema bùng phát dữ dội và bác sĩ chỉ định phải dùng steroid và kháng sinh. Mẹ nào có con ở tầm này chắc cũng sẽ hiểu mình khi ấy, có mẹ nào muốn dùng thuốc cho con vào khi ấy – nhất là kháng sinh và steroid (cortisol). Mình đương nhiên từ chối đề nghị của bác sĩ và tìm đủ cách để không phải dùng thuốc. Từ tắm muối, tắm khổ qua, kiêng ăn, dưỡng da… không gì là mình không làm.

Để rồi hơn 1 tháng sau đó, thằng nhỏ bị nhiễm trùng từ những chỗ eczema lở loét và mình bị đưa tới đường cùng là phải dùng cortisol (dạng uống) và kháng sinh. Bác sĩ cho 4 ngày cortisol và 7 ngày kháng sinh. Bốn ngày uống cortisol là 4 ngày mình như ở trên thiên đường vì da của con láng mượt trở lại như da em bé, để rồi bắt đầu ngày thứ 5 khi rơi trở lại địa ngục, mình đã ước gì đừng bay trên thiên đường.

Mình đã có một thai kỳ ‘sạch sẽ’ với Rô nha: không sữa bầu không thuốc không chích ngừa không gì cả ngoài chế độ ăn uống lành mạnh và vận động hợp lý.

Câu chuyện chiến đấu với eczema cùng Rô là một câu chuyện khủng khiếp đến mức mình không muốn nhớ lại nữa, chỉ nhớ rằng lúc đó mình phải 24/24 không rời bắt bên con vì chỉ cần sơ hở một chút là từ mặt mũi đến chân tay thằng nhỏ sẽ tứa máu.

Cho con bú là cách mình giúp Rô tạm quên đi cơn ngứa và là lúc bù đắp cho Ron – khi đó phải ngủ xa mẹ và không được mẹ ôm ấp nhiều vì mẹ phải để mắt đến em.

Mình nhớ ánh mắt của Ron khi thèm được mẹ ôm mà mẹ lúc ấy loay hoay xức thuốc thoa kem cho em.

Mình nhớ ánh mắt thiết tha của Ron khi mẹ bận ru em ngủ trong phòng khi cửa phòng đóng lại.

Mình nhớ ánh mắt sợ hãi của Ron khi mẹ trừng mắt nhìn vì đột nhiên mở cửa vào phòng khi em đang ngủ.

Hành trình chữa trị cho Rô đâu phải lúc nào cũng suôn sẻ, cũng được thấu hiểu và ủng hộ; có lúc nó còn kèm những cảm giác tức giận đến điên loạn vì rất nhiều áp lực.

Những lúc ôm các con vào lòng cho bú là lúc ba mẹ con có sự kết nối, xoa dịu và tĩnh lặng và là lúc mình cảm thấy tội lỗi của mình được con tha thứ và thấu hiểu.

Có những đêm Ron tỉnh dậy gào khóc vì nhớ mẹ khiến cả nhà ai cũng căng thẳng và mình cũng bị chỉ trích vì không dùng sữa công thức ‘để thử xem con có bị phản ứng như bú mẹ không’. Thử sao? Chỉ cần mẹ dùng một tí sữa bò tươi thôi mà Rô đã bị nổi ngứa lên rồi, cho con dùng sct thì mọi chuyện sẽ thế nào? Sct dành cho trẻ dị ứng ư? Mới nếm đã muốn nhợn ói rồi, làm sao cho con dùng? Đến bú mẹ mà cũng bị nổi ngứa, thì dùng những thứ khác còn kinh khủng hơn nữa.

Ron nhút nhát nhất trong bốn anh em và điều đó khiến mình càng tự trách bản thân hơn nữa. Thế nên, cho con bú dài lâu là cách mình có thể phần nào cho con biết rằng mẹ luôn hỗ trợ con trong khả năng mà mẹ có thể, và hãy tha thứ cho mẹ những lúc mẹ bị quá tải mà lớn tiếng với con. Có lần khi mình hỏi Ron “Con định bú mẹ tới khi nào?” thì ảnh nói là “Khi con được năm tuổi rưỡi”. Thế là khi năm tuổi rưỡi, tự động ảnh cai thật vì ‘con lớn rồi’ nhưng lâu lâu cũng xin mẹ ‘cho miếng’.

Còn Rô thì sao?

Hồi năm tuổi, Rô tuyên bố “bú mẹ cho tới khi nào con 100 tuổi” (ừ, lúc đó là mẹ nào chứ mẹ này ngủm rồi con). Nhưng lần bú cuối cùng là vào sinh nhật 7 tuổi của ảnh và ảnh nói rằng “Mẹ hết sữa òi!”

Cảm giác của mình khi cho con bú lớn thế nào?

Thật ra từ khi sinh Roy đến nay, Rô rất nhiều lần xin bú mẹ nhưng không phải lúc nào mình cũng đồng ý. Bởi vì, chuyện cho con bú là ‘mutual relationship’ (mối quan hệ qua lại – lẫn nhau) nên nó chỉ thực sự có ý nghĩa khi cả mẹ và con đều cảm thấy thoải mái khi bên nhau. Mỗi lần từ chối Rô, mình nói rằng “Mẹ cảm thấy không thoải mái khi cho con bú nữa” chứ không phải “Con lớn rồi, đừng bú nữa”.

Con càng lớn, càng nên dạy cho con biết về cơ thể, về sự tôn trọng cơ thể của mình cũng như của người khác. Nếu con muốn bú mẹ nhưng mẹ không đồng ý thì con cần phải biết đó là quyền của mẹ, quyền từ chối cho con bú và con cần phải tôn trọng điều đó. Đôi khi, con muốn ôm mẹ, sờ vú mẹ, nhưng nếu mẹ không đồng ý thì con phải bỏ tay ra. Việc thể hiện sự không đồng ý khi con đụng chạm vào cơ thể của mẹ là để cho con biết giới hạn của mình, chứ không phải đồng hóa sự đụng chạm đó với việc thõa mãn nhục dục của người lớn như nhiều người đã chỉ trích việc cho con bú lâu dài.

Thế thì cho con 9 tuổi bú có phải là điều kinh tởm không?

Nếu việc cho con lớn (9 tuổi bú) là kinh tởm, thì những lời phán xét và bình luận về điều đó còn kinh tởm hơn! Có người còn so sánh việc cho đứa trẻ bú vú mẹ chẳng khác nào việc bú dương vật khi đang làm tình.

Một bài trên tạp chí Forbes có tựa đề là ‘Cách các bà mẹ cho con bú bị tình dục hóa trên mạng xã hội’ (How Breastfeeding Mothers Are Being Sexualized On Social Media) nói về việc những hình ảnh cho con bú bị tách ra khỏi bối cảnh và sử dụng làm những hình ảnh khiêu dâm mà không có sự cho phép của chủ nhân.

Nguồn: Forbes

5️. Câu chuyện thứ năm – Là câu chuyện của bạn

Câu chuyện nuôi con bằng sữa mẹ của bạn thế nào? Đó là một trải nghiệm đáng nhớ hay nó khiến bạn hãi hùng? Cho dù nó như thế nào thì cũng chỉ có bạn mới cảm nhận được hết, cho dù bạn có kể ra chi tiết thế nào nhưng cũng chỉ có bạn mới là người bước qua trải nghiệm đó. Có những lúc bạn không muốn chia sẻ với ai cả, bạn muốn giữ cho riêng mình.

Sự việc vẫn vậy, nhưng cách chúng ta nhìn nó có thể khác.

Tia nắng mặt trời có thể đem lại niềm hân hoan cho người này, nhưng với người khác thì đó là nỗi sợ. Và mặt trời vẫn mọc, bất kể nỗi sợ hãi hay hạnh phúc của người nào. Bóng tối cũng không lui dần vì có người căm ghét nó.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Thức đêm là một phần của phát triển bình thường

Giấc ngủ của trẻ sơ sinh không giống người lớn ngay từ đầu. Trẻ cần cả năm đầu đời để dần “tự điều chỉnh” được giấc ngủ ban đêm, và quá trình đó không tuyến tính chút nào. Một nghiên cứu theo dõi 75 trẻ khỏe mạnh suốt 12 tháng đầu (qua nhật ký giấc ngủ của cha mẹ) cho thấy bước nhảy lớn nhất trong khả năng tự ngủ lại của trẻ diễn ra từ tháng thứ 1 đến tháng thứ 4, nhưng phần lớn trẻ vẫn tiếp tục thức giấc giữa các chu kỳ ngủ, cả ngày lẫn đêm, trong suốt năm đầu.

Nguồn: Henderson, France, Owens & Blampied (2010), Sleeping Through the Night: The Consolidation of Self-regulated Sleep Across the First Year of Life, Pediatrics, 126(5), e1081.

Nói cách khác, con thức đêm nhiều lần không có nghĩa là mẹ đang làm sai điều gì, mà đơn giản là bộ não và hệ thần kinh của con vẫn đang trong quá trình trưởng thành. Chu kỳ ngủ của trẻ sơ sinh ngắn hơn người lớn rất nhiều, nên giữa mỗi chu kỳ, con có nhiều “cơ hội” để thức giấc hơn.

Bú mẹ và việc thức đêm: mối liên hệ không đơn giản như mình nghĩ

Nhiều mẹ nghe nói bú mẹ khiến con thức đêm nhiều hơn bú bình, và lo lắng không biết có nên ngưng bú đêm để con “ngủ ngoan” hơn không. Nhưng số liệu thực tế thì phức tạp hơn vậy nhiều. Một khảo sát trên 342 bà mẹ có con 6-12 tháng tại Na Uy ghi nhận 96,8% trẻ bú mẹ vẫn thức giấc ban đêm, và 93,5% được bú ít nhất một lần trong đêm. Nói cách khác, đây là chuyện cực kỳ phổ biến ở giai đoạn này, gần như nhà nào có con nhỏ cũng gặp.

Nguồn: Madar, Kurniasari, Marjerrison & Mdala (2024), Breastfeeding and Sleeping Patterns Among 6–12-Month-Old Infants in Norway, Maternal and Child Health Journal, 28(3), 496–505.

Đây là phần mình thấy thú vị nhất khi đọc về chủ đề này: nhà nhân chủng học James McKenna, người dành cả sự nghiệp nghiên cứu giấc ngủ mẹ-con, cho rằng việc thức đêm để bú là một cơ chế sinh học có vai trò bảo vệ: giúp điều hòa nhịp thở, thân nhiệt của trẻ, đồng thời duy trì nguồn sữa cho mẹ, chứ không phải một “trục trặc” cần sửa. Ông gọi mối quan hệ giữa việc bú đêm và thức giấc là “congruence” (sự tương hợp) nhiều hơn là “conflict” (xung đột) như cách xã hội hiện đại thường nhìn nhận.

Nguồn: McKenna, J. J. (2014), Night waking among breastfeeding mothers and infants: Conflict, congruence or both?, Evolution, Medicine & Public Health, 2014(1), 40.

Cũng cần nói thêm: nhiều chuyên gia trong lĩnh vực bú mẹ cho rằng cách mẹ dùng việc bú để ru con ngủ lại mới là yếu tố ảnh hưởng nhiều hơn, chứ tự thân việc bú mẹ chưa chắc đã “gây ra” thức đêm. Đây là một góc nhìn hợp lý về mặt cơ chế, nhưng cần nói rõ: bằng chứng nghiên cứu trực tiếp về điểm này còn khá lẫn lộn. Một số tổng quan thậm chí ghi nhận trẻ bú mẹ hoàn toàn thức đêm nhiều hơn bú công thức, nên mình coi đây là một giả thuyết hợp lý hơn là một kết luận đã được nghiên cứu chứng minh chắc chắn.

Những giai đoạn con dễ thức đêm hơn bình thường

Ngoài việc thức đêm “nền” vì giấc ngủ chưa trưởng thành, có những giai đoạn con thường thức nhiều hơn hẳn, khiến mẹ hoang mang tưởng con đang “tuột dốc”:

Rồi khoảng tháng thứ 3-4, giấc ngủ của con có một bước chuyển thật sự về mặt sinh học: con bắt đầu ngủ theo chu kỳ giống người lớn hơn (có các pha ngủ nông mà con có thể tỉnh hẳn dậy), thay vì kiểu ngủ sơ sinh trước đó. Đây là một bước trưởng thành, không phải một “sự cố” cần khắc phục, dù giai đoạn này con thường thức dậy nhiều và khó ngủ lại hơn.

Nguồn: Cleveland Clinic, 4-Month Sleep Regression: What Parents Need To Know.

Những mốc phát triển lớn khác như mọc răng, biết lật, biết bò, biết đứng, hoặc giai đoạn lo âu chia ly (thường rõ nhất quanh 8-10 tháng, khi con ý thức rõ hơn về việc mẹ rời khỏi phòng) cũng thường đi kèm những đêm thức giấc nhiều hơn hẳn. Ốm, mọc răng, hay đơn giản là một ngày quá nhiều kích thích mới cũng có thể khiến một đêm yên bình bỗng dưng thành... không yên chút nào.

Vậy mẹ có thể làm gì?

Mình không nghĩ có một công thức chung đúng cho mọi nhà, nhưng có vài điều mình luôn nhắc các mẹ mình tư vấn (và cũng tự nhắc mình suốt 5 lần làm mẹ):

Đừng vội tự trách hay ép con “ngủ xuyên đêm” quá sớm chỉ vì thấy con người khác đăng story ngủ ngoan lúc 2 tháng tuổi. Mỗi não bộ trưởng thành theo tốc độ riêng.

Nếu đang bú mẹ và việc bú đêm không khiến mẹ kiệt sức quá mức, không cần vội cai bú đêm chỉ vì nghĩ nó “gây” thức giấc, vì như đã nói ở trên, mối liên hệ đó không đơn giản một chiều.

Chia việc thức đêm với người bạn đời nếu có thể, kể cả chỉ là thay phiên ai dậy dỗ con ngủ lại những đêm mẹ đã quá mệt, để mẹ được ngủ liền một mạch dài hơn dù chỉ vài tiếng.

Tranh thủ chợp mắt khi con ngủ ngày, thay vì cố làm hết việc nhà. Đây là lúc thứ tự ưu tiên cần được cân nhắc: một căn nhà sạch sẽ ngăn nắp và một bà mẹ thiếu ngủ, hay một bà mẹ khỏe mạnh và một căn nhà bề bộn?

Khi nào cần hỗ trợ chuyên môn

Thức đêm nhiều là chuyện bình thường, nhưng nếu con khóc dữ dội không dỗ được, ưỡn người sau bú như đang khó chịu, tăng cân chậm, hoặc mẹ cảm thấy kiệt sức tới mức ảnh hưởng tâm trạng/an toàn của cả mẹ và con trong nhiều tuần liền, đây là lúc nên tìm bác sĩ nhi, chuyên gia tư vấn sữa mẹ (IBCLC), hoặc chuyên gia giấc ngủ nhi khoa, thay vì tự mình gồng thêm. Nếu đang cho con ngủ chung giường, cũng nên tìm hiểu kỹ các nguyên tắc ngủ chung an toàn (safe co-sleeping) để giảm rủi ro.

Đêm của mẹ và bé nhà mình thế nào? Có giai đoạn nào bé thức dữ nhất mà mẹ còn nhớ mãi không? Kể mình nghe với!

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Mẹ Sữa có biết, gần như đứa trẻ sơ sinh nào cũng sẽ vàng da ít nhiều trong tuần đầu đời. Đây là chuyện hết sức phổ biến. Nhưng chính vì “ai cũng gặp”, nên xung quanh chuyện vàng da lại có vô số lời truyền tai, có cái đúng, có cái... nghe qua thì hợp lý nhưng thực ra sai bét. Hai ý kiến phổ biến nhất mà mình hay nghe các mẹ kể lại là: “Bác sĩ cho uống vitamin D là để hết vàng da” và “Vàng da thì cứ phơi nắng buổi sáng là ổn, có liên quan gì tới D đâu.” Ý kiến sau nghe có vẻ “khoa học” hơn ý kiến trước, nhưng tiếc là cũng sai, chỉ sai theo một kiểu tinh vi hơn thôi.

I. Ngộ nhận số 1: “Uống vitamin D là để hết vàng da”

Đây là ngộ nhận dễ hiểu nhất, vì nó xuất phát từ một sự trùng hợp thời điểm: bé mới sinh vừa vàng da, vừa được bác sĩ kê vitamin D. Vì vậy, nhiều phụ huynh đinh ninh hai chuyện này có liên quan nhân quả với nhau.

Sự thật: KHÔNG liên quan gì cả. Vitamin D3 (thường 400 IU/ngày cho trẻ bú mẹ hoàn toàn) được kê để phòng còi xương và hỗ trợ hệ miễn dịch của bé, vì sữa mẹ vốn ít vitamin D, mà trẻ sơ sinh thì chưa nên phơi nắng trực tiếp nhiều (mình sẽ nói kỹ ở phần III). Con đường chuyển hóa vitamin D trong cơ thể và con đường chuyển hóa bilirubin (chất gây vàng da) là hai con đường hoàn toàn tách biệt, không cắt ngang nhau ở bất kỳ điểm nào. Uống D đều đặn, vàng da vẫn có thể tăng trong vài ngày đầu rồi tự lui, không phải vì D “không đủ liều”, mà vì đó vốn là diễn tiến sinh lý bình thường (ở đây mình đang nói về vàng da sinh lý nha)

II. Vậy vàng da sinh lý thực sự là do đâu?

Có một cách giải thích khá phổ biến truyền tai nhau rằng: con nằm trong bụng mẹ mang “loại máu yếm khí” (tức là máu “thiếu oxy”, phải sống kiểu... nín thở), nên khi ra đời thở bằng phổi, cơ thể “sốc” mà làm hồng cầu vỡ hàng loạt, sinh ra bilirubin ồ ạt gây vàng da. Nghe rất kịch tính, nhưng may mắn thay, sai hoàn toàn về sinh lý học.

Sự thật là: em bé trong bụng mẹ chưa bao giờ “thiếu oxy” cả. Ngược lại, thai nhi có một loại hemoglobin đặc biệt gọi là HbF (hemoglobin bào thai) với ái lực bắt oxy CAO HƠN hẳn hemoglobin người lớn (HbA), nhờ vậy bé mới “giành” được oxy hiệu quả từ dòng máu mẹ qua nhau thai. Đây là một cơ chế thích nghi rất tinh vi, hoàn toàn không phải “yếm khí”.

Vậy vàng da từ đâu ra? Từ chính quá trình “đổi quân” hoàn toàn tự nhiên sau sinh. Mẹ cứ hình dung cơ thể bé như một đội xe: trong bụng mẹ, bé cần loại “xe HbF” chuyên bắt oxy hiệu quả từ nhau thai. Sau khi chào đời và tự thở bằng phổi (nguồn oxy dồi dào hơn hẳn), cơ thể không cần loại “xe” đặc chủng đó nữa, nên bắt đầu thay dần bằng “xe đời mới” là HbA. Mà hồng cầu chứa HbF của trẻ sơ sinh lại có tuổi thọ ngắn hơn hồng cầu người lớn khá nhiều, nên trong vài ngày đầu, một lượng lớn hồng cầu “hết hạn” cùng lúc bị phân hủy, sinh ra bilirubin nhiều hơn khả năng xử lý của gan non nớt.

Đúng lúc đó, men gan UGT1A1 (”công nhân” phụ trách xử lý bilirubin) ở trẻ sơ sinh mới chỉ hoạt động khoảng 1% công suất so với người lớn. “Rác” (bilirubin) sinh ra nhiều mà “công nhân dọn rác” lại ít và yếu, kết quả là bilirubin ứ lại trong máu, thấm vào da, gây vàng da. Đó chính là vàng da sinh lý, hoàn toàn không phải do “máu yếm khí” hay chuyện gì kịch tính cả, mà là một quá trình chuyển giao rất đỗi bình thường của cơ thể non nớt.

III. “Phơi nắng cho hết vàng da” - đúng hay sai?

Đây là ý kiến mình muốn nói kỹ nhất, vì nó nguy hiểm hơn ngộ nhận về vitamin D nhiều, bởi nó nghe “có vẻ khoa học” nên dễ khiến mẹ chủ quan làm theo. Bản thân mình cũng từng ngộ nhận như vậy luôn chứ nói gì ai!

Có ý kiến giải thích rằng phơi nắng giúp “tăng cường trao đổi chất” cho cơ thể bé, nhờ đó bilirubin được đào thải nhanh hơn qua phân và nước tiểu. Nghe thì hợp lý, nhưng đây là hiểu sai cơ chế một cách khá căn bản.

Sự thật, phương pháp điều trị vàng da bằng ánh sáng (chiếu đèn, phototherapy) không hề liên quan gì đến “trao đổi chất”. Đây là một phản ứng QUANG HÓA xảy ra ngay tại da: khi bilirubin trong các mao mạch dưới da hấp thụ ánh sáng ở đúng dải bước sóng xanh-lục (460–490 nm), nó bị biến đổi cấu trúc thành một chất đồng phân gọi là lumirubin, chất này tan được trong nước nên có thể theo mật và nước tiểu ra ngoài mà KHÔNG cần qua gan xử lý. Mẹ cứ hình dung bilirubin như một vết mực khó tan trong nước bám trên da. Ánh sáng đúng bước sóng giống như một loại “dung môi” đặc biệt biến vết mực đó thành dạng tan được để cơ thể xả trôi đi. Không phải cứ “hoạt động, ra mồ hôi, trao đổi chất tăng lên” là vết mực đó tự bay màu.

Vậy phơi nắng sáng có làm được việc “dung môi” này không? Về lý thuyết, ánh nắng mặt trời CÓ chứa dải bước sóng xanh cần thiết. Đó là lý do ở một số nước đang phát triển thiếu máy chiếu đèn, người ta có nghiên cứu dùng “ánh nắng được lọc” qua các tấm màng chuyên dụng để lọc bớt tia UV và hồng ngoại, dùng như biện pháp tạm thời có kiểm soát y tế chặt chẽ (Cochrane Review, Horn et al. 2021). Đó là chuyện HOÀN TOÀN khác với việc mẹ bế con ra hiên nhà hoặc để bé nằm cạnh cửa sổ đón nắng sáng (vốn là thực hành khá phổ biến trong dân gian Việt Nam, mình cũng từng nằm trong số này chớ có phải cao siêu gì đâu haha).

Một nghiên cứu vừa công bố năm 2026 đo trực tiếp lượng ánh sáng xanh xuyên qua 7 loại kính cửa sổ dân dụng phổ biến, và kết quả khá bất ngờ: lượng ánh sáng xanh lọt qua kính nhà mình cao gấp 3–8 LẦN so với liều chiếu đèn tích cực trong bệnh viện, tức là hoàn toàn KHÔNG kiểm soát được liều, chứ không phải “yếu hơn nên an toàn hơn” như nhiều người nghĩ. Đã vậy, kính cửa sổ thông thường vẫn để lọt 70–90% tia UVA và hồng ngoại, những thứ không giúp gì cho việc hạ vàng da, mà chỉ mang lại nguy cơ cháy nắng, bỏng da và quá nhiệt cho làn da vốn rất mỏng manh của trẻ sơ sinh (Sequí-Canet et al., 2026). Đó là còn chưa kể tới việc mải phơi nắng “chờ xem có đỡ không” có thể khiến mẹ trì hoãn đưa con đi đo bilirubin khi thực sự cần thiết.

Chính vì vậy mà các tổ chức y tế lớn như Safer Care Victoria (Úc) đều đã nêu rõ: phơi nắng không còn được khuyến cáo để điều trị vàng da vì nguy cơ cháy nắng và quá nhiệt. Cancer Council Australia cũng khẳng định việc để bé tiếp xúc trực tiếp với nắng để “chữa” vàng da là không phù hợp, và khuyến cáo trẻ dưới 12 tháng nên tránh nắng trực tiếp khi chỉ số UV từ 3 trở lên. Viết đến đây, hẳn có mẹ sẽ hốt hoảng: “Ồ, như vậy là tôi không được phơi nắng cho con sao?” Không hề nhé! Ra ngoài hít thở không khí, ngắm cảnh vẫn luôn tốt cho nhịp sinh học và tinh thần của cả mẹ lẫn con, vì nắng trời có rất nhiều lợi ích mà mình đã chia sẻ ở bài này. Chỉ là đừng xem việc phơi nắng như một “liệu pháp điều trị vàng da” tại nhà.

IV. Vậy khi con vàng da, mẹ nên tìm ai hỗ trợ?

Đây là chỗ mình muốn nói rõ, vì nhiều mẹ hay lẫn lộn vai trò của những người hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ, từ đó dẫn đến hoặc quá lo lắng tự xử lý một mình, hoặc tin nhầm lời khuyên không đúng chuyên môn.

Tư Vấn Viên Sữa Mẹ (BC, Breastfeeding Counselor), thường là các mẹ đã có kinh nghiệm nuôi con bằng sữa mẹ, được đào tạo ngắn hạn để hỗ trợ đồng đẳng ở cấp cộng đồng. Vai trò của BC trong câu chuyện vàng da là làm “người gác cổng” tuyến đầu: lắng nghe, trấn an tâm lý mẹ (vì mẹ nào cũng hoảng khi thấy con vàng), hướng dẫn tư thế bú cơ bản để bé bú hiệu quả hơn, và quan trọng nhất là NHẬN RA SỚM khi có dấu hiệu bất thường để chủ động giới thiệu mẹ đến IBCLC hoặc bác sĩ ngay, chứ không tự mình chẩn đoán hay khuyên xử trí y khoa (kể cả chuyện phơi nắng hay uống D).

Chuyên Gia IBCLC (International Board Certified Lactation Consultant) là chuyên viên y tế liên ngành được chứng nhận quốc tế, trải qua tối thiểu 14 môn khoa học sức khỏe, 95 giờ lý thuyết chuyên sâu và 300–1.000 giờ thực hành lâm sàng có giám sát trước khi thi lấy chứng chỉ của Hội đồng IBLCE. Với một ca vàng da, IBCLC là người:

• Đánh giá khớp ngậm và hiệu quả chuyển sữa của bé, vì rất nhiều trường hợp vàng da tăng trong tuần đầu là do vàng da vì bú chưa đủ (suboptimal intake jaundice): khớp ngậm chưa tốt khiến bé nhận ít sữa non, chậm tống xuất phân su, làm tăng tái hấp thu bilirubin qua chu trình ruột-gan.

• Hướng dẫn mẹ tối ưu hóa cữ bú, cụ thể là cho bú tích cực 8–12 cữ/ngày, chỉnh tư thế để bé nuốt sữa hiệu quả hơn (theo ABM Clinical Protocol #22, Revised 2017).

• Nhận diện vàng da sữa mẹ (breast milk jaundice), hiện tượng lành tính, khởi phát tuần thứ 2–3 và có thể kéo dài đến 2–3 tháng ở trẻ bú mẹ hoàn toàn, bé vẫn tăng cân tốt, lanh lợi, đi tiêu phân vàng bình thường. Trường hợp này KHÔNG cần ngừng bú và càng không cần phơi nắng.

• Lập kế hoạch chăm sóc cá nhân hóa và phối hợp cùng bác sĩ Nhi khi ca bệnh phức tạp hơn (trẻ sinh non, sụt cân nhiều, vàng da kéo dài bất thường).

Tuyến Bác Sĩ Chuyên Khoa là nơi duy nhất có thẩm quyền đo nồng độ bilirubin máu/qua da (TSB/TcB), chẩn đoán và chỉ định chiếu đèn (phototherapy) hoặc các can thiệp y khoa khác. Mẹ cần đưa bé đến bác sĩ NGAY, không chờ đợi, nếu thấy một trong hai nhóm dấu hiệu sau:

Nhóm cảnh báo bilirubin tăng nhanh, nguy cơ ảnh hưởng não bộ: vàng da xuất hiện trước 24 giờ tuổi, lan nhanh xuống bụng/đùi, kèm bé bú kém, li bì khó đánh thức, giảm trương lực cơ.

Nhóm cảnh báo tắc mật (một bệnh cảnh HOÀN TOÀN khác, dễ bị nhầm là vàng da sữa mẹ lành tính): phân bạc màu (trắng/xám) và nước tiểu sẫm màu kéo dài quá 2 tuần tuổi: đây có thể là dấu hiệu của teo đường mật bẩm sinh, cần được chẩn đoán và can thiệp phẫu thuật trước 6–8 tuần tuổi để bảo tồn chức năng gan cho bé, nên tuyệt đối không được chủ quan “chắc là vàng da sữa mẹ, từ từ rồi hết”.

Mô hình phối hợp BC-IBCLC-Bác sĩ này không phải để phân chia “ai giỏi hơn ai”, mà để mỗi tuyến làm đúng phần việc mình được đào tạo, nhờ vậy mẹ được hỗ trợ đúng lúc, đúng chỗ, và bé được an toàn.

Lời kết

Vàng da sơ sinh là chuyện rất thường gặp, và phần lớn sẽ tự hết mà không cần làm gì đặc biệt ngoài việc cho bé bú đủ, bú đúng. Vitamin D không chữa được vàng da, phơi nắng qua cửa sổ cũng không phải “liệu pháp” an toàn như nhiều người vẫn nghĩ. Cả hai ngộ nhận này đều xuất phát từ những lời giải thích nghe qua có vẻ hợp lý, nhưng khi truy đến tận gốc cơ chế sinh học thì lại đi sai đường. Điều mẹ cần làm không phải là tự mày mò “mẹo dân gian”, mà là tìm đúng người hỗ trợ đúng lúc: từ tư vấn viên sữa mẹ cho những lo lắng ban đầu, đến IBCLC khi cần đánh giá kỹ hơn, và bác sĩ khi có dấu hiệu cần theo dõi y khoa thực sự.

Tài liệu tham khảo

• StatPearls. Neonatal Jaundice. NCBI Bookshelf, NBK532930.

• StatPearls. Physiology, Fetal Hemoglobin. NCBI Bookshelf, NBK500011.

• Safer Care Victoria. Neonatal eHandbook - Jaundice in neonates. safercare.vic.gov.au

• Cancer Council Australia. Sun Protection for Babies. cancer.org.au

• Horn D, Ehret D, Gautham KS, Soll R. (2021). Sunlight for the prevention and treatment of hyperbilirubinemia in term and late preterm neonates. Cochrane Database of Systematic Reviews. PMC8259558.

• Sequí-Canet JM, Alba-Fernández J, del Rey-Tormos R, Angelats-Romero CM, Sequí-Sabater JM. (2026). Sunlight through residential glazing and prevention of neonatal jaundice. Anales de Pediatría (English Edition), 104(5). DOI: 10.1016/j.anpede.2026.504206.

• Kemper AR, Newman TB, Slaughter JL, et al. (2022). Clinical Practice Guideline Revision: Management of Hyperbilirubinemia in the Newborn Infant 35 or More Weeks of Gestation. Pediatrics, 150(3):e2022058859. DOI: 10.1542/peds.2022-058859.

• Academy of Breastfeeding Medicine. (2017). ABM Clinical Protocol #22: Guidelines for Management of Jaundice in the Breastfeeding Infant ≥35 Weeks’ Gestation - Revised 2017. Breastfeeding Medicine, 12(5). PMID: 29624434.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Mấy hôm nay, mạng xã hội xôn xao trước một thông tin khá giật gân trong các hội nhóm bỉm sữa: “1 lít sữa bò đạt chuẩn FDA chứa đến 750 triệu tế bào mủ, nghĩa là ly sữa nào con bạn uống cũng có ít nhất 1 giọt mủ!”

Truy nguyên nguồn gốc thì mình thấy rằng tin đồn này thật ra không phải mới đây, mà nó có thể xuất phát từ các bài viết tuyên truyền chống sữa trên mạng, và một nguồn sớm, dễ lần ra là bài “How Many Pus Cells Are In Your Milk” trên Food Matters, dẫn lại một bài của Charlotte Gerson và trích con số “750 million pus cells per liter” như một cách gây sốc. (theo Food Matters, 2009) Các trang khác sau đó trích lại và rồi nó trở thành tin đồn (mình có để nguồn ở danh sách bên dưới cho bạn tham khảo, nếu bạn tìm được nguồn nào khác thì cho mình biết luôn nghen).

Nghe qua, bất kỳ người làm cha mẹ nào cũng không tránh khỏi cảm giác hoang mang, lo sợ cho sức khỏe của con mình. Nhưng trước khi chúng ta để nỗi bất an ấy cuốn đi, mình muốn cùng ba mẹ dừng lại một nhịp, nhìn nhận câu chuyện này bằng một lăng kính thấu cảm và khoa học hơn.

Sự đồng cảm phía sau những thông điệp mạnh mẽ

Trước hết, chúng ta cần hiểu rằng, những người chia sẻ thông tin này, dù là các mẹ sữa hay các tư vấn viên, đều xuất phát từ một trái tim vô cùng ấm áp và tình yêu thương vô bờ bến đối với trẻ thơ. Vì quá mong muốn mọi em bé đều được hưởng dòng sữa mẹ ngọt ngào, đôi khi trong hành trình lan tỏa điều tốt đẹp đó, sự kết nối cảm xúc mạnh mẽ dễ khiến chúng ta chú ý và tin vào những câu khẩu hiệu có tính tác động cao, mà chưa kịp truy nguyên những định nghĩa kỹ thuật phức tạp đằng sau.

Đó hoàn toàn là sự xúc động và tâm huyết của những người làm nghề, chứ không phải một ý niệm hù dọa ác ý. Tuy nhiên, để ba mẹ có thể nuôi con trong sự bình yên, chúng ta hãy cùng nhau làm rõ khái niệm khoa học này nhé!

1. “Tế bào Soma” (Somatic cell) là gì? Có phải là mủ không?

Con số “750 triệu” thực chất bắt nguồn từ một thuật ngữ sinh học bị hiểu nhầm: Tế bào soma.

Trong sinh học, tế bào soma đơn giản là những tế bào cơ thể bình thường (như tế bào biểu mô, hay các tế bào bạch cầu đóng vai trò miễn dịch).

Trong sữa (kể cả sữa mẹ hay sữa bò), tế bào soma luôn tồn tại tự nhiên. Chúng gồm các tế bào biểu mô bong ra từ tuyến vú trong quá trình tiết sữa và tế bào bạch cầu bảo vệ cơ thể. (theo NIH – National Human Genome Research Institute)

Để dễ hình dung, mẹ cứ nghĩ tế bào soma giống như lớp da chết mà cơ thể mình vẫn âm thầm bong ra mỗi ngày – tuyến vú của bò cũng liên tục “thay lớp lót” bên trong khi tiết sữa, đó là một quá trình sinh lý bình thường, không phải dấu hiệu của bệnh tật hay ô nhiễm.[CWS1]

Vì vậy, tế bào soma là một thành phần sinh học bình thường, hoàn toàn không đồng nghĩa với “mủ”. Đánh đồng hai khái niệm này là một sự đơn giản hóa quá mức, vô tình tạo ra một hình ảnh gây hoang mang.

2. Ý nghĩa thực sự của những con số

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đưa ra giới hạn tối đa đối với sữa Grade A là 750.000 tế bào soma/mL (theo FDA/NCIMS – Grade A Pasteurized Milk Ordinance, bản 2013). Khi nhân cho 1 lít (1.000 mL), chúng ta có con số 750 triệu. Tại Việt Nam, Quy chuẩn QCVN 01-186:2017/BNNPTNT cũng kiểm soát ngưỡng này không vượt quá 1.000.000 tế bào/mL (theo QCVN 01-186:2017/BNNPTNT, Bộ NN&PTNT).

Nhưng ý nghĩa thực sự của nó là gì?

Đây là NGƯỠNG KỸ THUẬT để quản lý chất lượng và theo dõi sức khỏe đàn bò, chứ không phải là lượng mủ cho phép trong ly sữa uống.

Trên thực tế, sữa thương phẩm đạt chuẩn đến tay người tiêu dùng có chỉ số tế bào soma thấp hơn rất nhiều (theo Penn State Extension, 2023). Kết luận này áp dụng cho sữa bò tươi/sữa nước thương phẩm nói chung – kể cả sữa bò dùng làm nguyên liệu sản xuất sữa công thức – chứ không giới hạn ở một loại sản phẩm cụ thể nào.

Quan trọng hơn, theo các thực hành chăn nuôi tiêu chuẩn quốc tế và Việt Nam, sữa từ những chú bò bị viêm nhiễm nặng (thực sự có mủ) sẽ bị loại bỏ ngay từ nông trại, tuyệt đối không được đưa vào chuỗi chế biến của nhà máy. (theo Dairy Australia, 2023)

Cũng cần nói thêm: chỉ số tế bào soma tăng cao vẫn có ý nghĩa lâm sàng – đó là dấu hiệu bò đang bị viêm vú ở mức độ nhẹ, thường chưa có triệu chứng rõ ràng (viêm cận lâm sàng). Đây chính là lý do ngành sữa dùng chỉ số này để giám sát sức khỏe đàn bò. Nhưng ở mức trong ngưỡng cho phép, nó phản ánh tình trạng viêm nhẹ chứ không tạo thành mủ theo nghĩa đen (dịch viêm rõ rệt, có mùi hoặc màu bất thường) như tin đồn mô tả (theo Penn State Extension, 2023).

Hãy ghi nhận nỗ lực của chính mình và nuôi con trong bình yên Hành trình làm cha mẹ vốn đã có quá nhiều áp lực, từ việc cân đo đong đếm từng bữa ăn đến giấc ngủ của con. Bản thân tình yêu thương dành cho sữa mẹ là một điều vô cùng thiêng liêng. Nhưng tình yêu thương và khoa học chân chính luôn là một dòng chảy trong lành, không cần phải được xây dựng trên những nỗi sợ hãi vô hình.

Mọi lựa chọn nuôi dưỡng nuôi con khi được đưa ra dựa trên hoàn cảnh và sự nỗ lực của gia đình, đều xứng đáng được trân trọng.

Lời nhắn gửi đến các bậc phụ huynh: Mỗi khi đứng trước một thông tin khiến ba mẹ cảm thấy hoang mang hay tội lỗi, hãy áp dụng “bộ lọc” tỉnh thức:

Thấu hiểu cảm xúc: Hiểu rằng người viết có thể vì quá tâm huyết với sữa mẹ nên dùng từ ngữ mạnh mẽ để kêu gọi.

Kiểm chứng nguồn gốc: Tìm hiểu xem con số đó là quy chuẩn kỹ thuật hay chỉ là một câu khẩu hiệu trên mạng xã hội.

Tin vào hành trình của mình: Sự bình yên, tỉnh táo của cha mẹ là môi trường tốt nhất cho sự phát triển của con.

Cảm ơn ba mẹ vì đã luôn gạn đục khơi trong, nỗ lực mỗi ngày để mang đến cho con những điều tốt đẹp và khoa học nhất!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Dairy Australia. Milk samples are tested in a laboratory for nutrient composition, quality and safety. 2026.

2. U.S. Food and Drug Administration (FDA) / National Conference on Interstate Milk Shipments (NCIMS). Grade “A” Pasteurized Milk Ordinance (PMO), Section 7: Standards for Grade A Milk (bản 2013, ngưỡng 750.000 tế bào soma/mL cho sữa cá thể nông trại)

3. Penn State Extension. Milk Quality Effects of a High Somatic Cell Count. 2023.

4. Penn State Extension. What is a Milking Evaluation and How Can it Help Improve Milk Quality?

5. Dairy Australia. Does milk contain blood and pus? 2023. (xem ghi chú về nguồn Dairy Australia ở mục 1)

6. Bộ Nông nghiệp và PTNT. QCVN 01-186:2017/BNNPTNT – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về Sữa tươi nguyên liệu.

7. Jayarao BM, et al. Milk somatic cell count: From conventional microscope method to new biosensor-based method. 2023.

Tóm tắt tại:

8. PETA Australia. Does Australian Milk Contain Cow Poo? 2024 – ví dụ về diễn giải mang tính vận động.

9. National Human Genome Research Institute. Somatic Cells – Genetics Home Reference Glossary.

10. Food Matters. How Many Pus Cells Are In Your Milk. 2009

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Tư vấn viên Sữa mẹ chắc không lạ gì câu này: “98% mẹ có thể đủ sữa cho con, vấn đề chỉ là không biết cách.” Nghe rất có lý, rất truyền cảm hứng, và cũng rất dễ được trích lại trong buổi tư vấn hay bài truyền thông. Nhưng khi lần theo con số “98%” này về tận nguồn, mình phát hiện ra không có báo cáo nào của WHO/UNICEF nói “98% mẹ có thể đủ sữa” theo đúng nghĩa đó cả. Bài này là bản fact-check dành riêng cho các tư vấn viên, để mình trích số liệu đúng chỗ, và tự tin hơn khi có mẹ hỏi ngược: “Vậy có bằng chứng không?”

I. Con số “98%” thật ra đo cái gì?

Khi lần theo các báo cáo gốc của UNICEF/WHO, mình tìm được ít nhất ba con số “98%” khác nhau, và không cái nào là “tỷ lệ mẹ đủ sữa”.

1. Tỷ lệ trẻ TỪNG được bú mẹ (initiation), không phải tỷ lệ duy trì đủ sữa

UNICEF khu vực Nam Á (13/5/2018) công bố: “Ít nhất 98% trẻ trong khu vực từng được bú mẹ vào một thời điểm nào đó trong đời, gồm Afghanistan (98%), Bhutan (99%), Nepal (99%) và Sri Lanka (99%)...” (UNICEF Bangladesh/Nam Á, 2018). Đây là tỷ lệ khởi đầu bú mẹ (trẻ có bú mẹ ít nhất một lần), chứ không nói gì về việc mẹ có đủ sữa để duy trì lâu dài.

Tương tự, một thông cáo của UNICEF tại CHDC Congo (2/8/2017) cũng dùng con số 98%: “Dù 98% trẻ được bú mẹ, các thực hành chưa đúng vẫn tồn tại”, rồi ngay sau đó chỉ ra chỉ 52% trẻ sơ sinh được bú trong giờ đầu sau sinh, và chỉ 48% trẻ được bú mẹ hoàn toàn đến 6 tháng (theo DHS Congo 2013–14). “98% từng bú” và “48% bú hoàn toàn 6 tháng” là hai con số rất khác nhau. Con số đầu không chứng minh mẹ “đủ sữa”.

2. Tỷ lệ mẹ MONG MUỐN nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ, chứ chưa phải tỷ lệ làm được

Báo cáo UNICEF/WHO (2022), “How the marketing of formula milk influences our decisions on infant feeding” (trang 14, Mục 4) ghi nhận: “khắp các quốc gia khảo sát, tỷ lệ mẹ bày tỏ mong muốn nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ dao động từ 49% (Morocco) đến 98% (Bangladesh)”. Đáng lưu ý, số liệu của Việt Nam trong CHÍNH báo cáo này là 68%, không phải 98%. Dù ở nước nào, đây vẫn là con số đo “mong muốn”, chứ chưa phải “làm được” hay “đủ sữa”.

3. Ngay cả tỷ lệ “từng bú mẹ” cũng đổi theo từng cuộc khảo sát

Ở Moldova, khảo sát MICS năm 2012 từng ghi nhận 96,7% trẻ từng được bú mẹ; nhưng khảo sát IYCF gần nhất do UN/UNICEF Moldova thực hiện (2025) lại cho ra 94%. Cùng một khái niệm, đo ở hai thời điểm khác nhau, ra hai con số khác nhau. Vì vậy, khi thấy một con số “98%” trôi nổi không ghi rõ nguồn và năm, tư vấn viên nên dừng lại và hỏi: đo cái gì, ở đâu, năm nào?

Nhìn chung, không có báo cáo Tier 1/2 nào của WHO/UNICEF khẳng định “98% mẹ có thể đủ sữa cho con” theo nghĩa sản xuất đủ sữa lâu dài. Con số 98% chỉ xuất hiện khi đo tỷ lệ khởi đầu bú mẹ hoặc tỷ lệ mong muốn nuôi con hoàn toàn, và mỗi báo cáo cho ra 98% ở một quốc gia khác nhau.

II. Vậy tỷ lệ mẹ THỰC SỰ không đủ sữa vì lý do sinh lý là bao nhiêu?

Đây là câu hỏi khó trả lời chính xác hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó, và cần thành thật là y văn hiện chưa có một con số đồng thuận duy nhất.

Ước tính kinh điển, được trích dẫn nhiều nhất, đến từ Neifert (2001): “có thể đến 5% phụ nữ gặp tình trạng thiếu sữa nguyên phát thực sự, do biến thể giải phẫu tuyến vú hoặc bệnh lý y khoa khiến họ không thể sản xuất đủ sữa dù đã nỗ lực tối đa”. Con số này đến từ quan sát lâm sàng, không phải một nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn, nên hiểu đây là ước tính thận trọng, chứ chưa phải hằng số tuyệt đối.

Nghiên cứu gần đây và cụ thể hơn nhiều là Jin và cộng sự (2025, Nutrients): khảo sát cắt ngang 460 mẹ đang cho con bú tại Perth (Úc), đo trực tiếp bằng cân trước/sau bú (test-weighing) thay vì chỉ dựa vào cảm nhận của mẹ, phát hiện 176/460 (38,3%) rơi vào nhóm thiếu sữa thực sự theo tiêu chí khách quan. Nhóm nghiên cứu cũng lưu ý mẫu khảo sát có thể lệch cao hơn dân số chung, vì mẹ đang gặp khó khăn cho bú có xu hướng tham gia khảo sát nhiều hơn. Gộp chung với ước tính cũ của Neifert và các nguyên nhân khác (IGT, nội tiết, phẫu thuật ngực), khoảng ước tính hợp lý hiện nay là 10–38% (tùy nghiên cứu và tiêu chí đo lường), chứ không phải một con số cố định duy nhất.

Ẩn dụ dễ dùng khi giải thích với mẹ: nếu tuyến sữa là một “nhà máy”, thì phần lớn các ca “ít sữa” là do dây chuyền vận hành chưa trơn tru (cho bú/hút chưa đủ tần suất, khớp ngậm chưa tốt, tách mẹ con quá lâu sau sinh), những trở ngại này hoàn toàn khắc phục được. Một tỷ lệ nhỏ hơn là do chính “nhà máy” thiếu dây chuyền sản xuất ngay từ đầu (IGT) hoặc “nguồn điện” nội tiết trục trặc, nhóm này cần đánh giá y khoa, không chỉ chỉnh khớp ngậm là xong.

III. Vì sao ranh giới này quan trọng với người làm tư vấn?

Vì “98% mẹ có thể đủ sữa” nghe có vẻ khả quan, nhưng dùng sai chỗ. Trấn an một mẹ đang thiếu sữa THẬT SỰ (nhóm IGT, nội tiết) bằng một con số đo tỷ lệ “khởi đầu bú mẹ” toàn cầu không giúp được gì, thậm chí có thể khiến mẹ cảm thấy bị đổ lỗi (“chắc do mình làm sai gì đó”) trong khi vấn đề nằm ở sinh lý, không phải kỹ thuật. Ngược lại, tư vấn viên hiểu rõ ranh giới giữa “phần lớn khắc phục được bằng hỗ trợ đúng” và “một tỷ lệ nhỏ cần chuyển tuyến y khoa” mới thực sự bảo vệ được cả hai nhóm mẹ.

IV. Thông điệp nên dùng thay vì “98% mẹ đủ sữa”

Có thể dùng trực tiếp các câu dưới đây khi trao đổi với mẹ hoặc khi soạn tài liệu truyền thông:

• Phần lớn mẹ có thể bắt đầu cho con bú nếu được hỗ trợ đúng cách ngay từ đầu, và tỷ lệ khởi đầu bú mẹ ở nhiều nơi trên thế giới rất cao (94–99% ở khu vực Nam Á, UNICEF 2018).

• Đa số trở ngại về sữa mẹ đến từ yếu tố có thể điều chỉnh, như tần suất bú/hút, khớp ngậm, thời điểm da tiếp da, chứ chưa hẳn do mẹ “không đủ sữa” về mặt sinh lý.

• Một tỷ lệ nhỏ hơn (ước tính 10–38% tùy nghiên cứu) có nguyên nhân sinh lý thực sự và cần được IBCLC hoặc bác sĩ đánh giá riêng, đừng để một con số chung chung khiến nhóm này bị bỏ qua.

• Khi trích số liệu, luôn nói rõ đo cái gì (từng bú / mong muốn / đủ sữa lâu dài), ở đâu, năm nào. Ba chi tiết này đủ để tránh phần lớn các trích dẫn kiểu “98%” bị dùng sai.

V. Phạm vi áp dụng

Bài viết mang tính tổng hợp tài liệu để tư vấn viên tham khảo khi trao đổi với mẹ hoặc xây dựng nội dung truyền thông, không thay thế đánh giá lâm sàng riêng cho từng ca. Với mẹ nghi ngờ có nguyên nhân thiếu sữa sinh lý thực sự, vẫn cần thăm khám/đánh giá bởi IBCLC hoặc bác sĩ có chuyên môn.

Tài liệu tham khảo

1. Neifert, M.R. (2001). Prevention of breastfeeding tragedies. Pediatric Clinics of North America, 48(2), 273–297. PMID: 11339153.

2. Jin, X., Lai, C.T., Perrella, S.L., Gridneva, Z., McEachran, J.L., Hassan, G.M., Taylor, N.L., & Geddes, D.T. (2025). Defining Low Milk Supply: A Data-Driven Diagnostic Framework and Risk Factor Analysis for Breastfeeding Women. Nutrients, 17(22), 3524. https://doi.org/10.3390/nu17223524

3. UNICEF, WHO (2022). How the marketing of formula milk influences our decisions on infant feeding. Geneva: WHO/UNICEF, tr. 14 (Mục 4), Hình 6. Xem báo cáo

4. UNICEF Bangladesh / Văn phòng khu vực Nam Á (13/5/2018). On Mother’s Day, celebrating women in South Asia as champions of breastfeeding. Xem thông cáo

5. UNICEF Cộng hòa Dân chủ Congo (2/8/2017). By failing to invest in breastfeeding, we are failing mothers and their babies. Xem thông cáo

6. UN Moldova / UNICEF (2025). Report: IYCF Survey Moldova 2025. Xem báo cáo

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Góc nhìn IBCLC, cập nhật bằng chứng khoa học đến 2026

Bài viết do một Chuyên gia Tư vấn Sữa mẹ Quốc tế (IBCLC) tổng hợp. Mình không được cấp phép kê toa thuốc, nên bài này không thay thế lời khuyên của Bác sĩ/IBCLC hay Tư vấn viên Sữa mẹ trực tiếp khám cho mẹ và bé. Với bất kỳ tình trạng sức khỏe nào nhắc tới trong bài, mẹ nhớ hỏi thêm bác sĩ chuyên khoa gần mình nha.

Bạn đã từng nghe câu “98% các mẹ đều đủ sữa cho con” và cảm thấy mình chưa đủ tốt, mình quá tệ không? Bạn đã tin tưởng vào khả năng làm mẹ của mình, nhưng thực tế như một ly nước lạnh hắt vào mặt: bạn đã làm đủ cách, làm theo đủ mẹo nhưng mọi thứ vẫn diễn ra không như ý. Bạn biết không, đa số các ca “con không chịu bú mẹ” hay “mẹ tự nhiên mất sữa” mà mình hay gặp trong các group nuôi con, thật ra là do khớp ngậm chưa đúng, cữ bú còn thưa, hoặc mẹ chưa được hỗ trợ phù hợp. Đây đều là những chuyện hoàn toàn có thể xử lý được. Nhưng cũng có một nhóm các trường hợp là ngoại lệ thật sự: cơ thể mẹ hoặc bé có lý do sinh học rõ ràng khiến việc bú mẹ hoàn toàn không làm được, hoặc chỉ được bú mẹ một ít. Bài này tổng hợp lại những trường hợp trong nhóm này, kèm theo các y văn có thể tra cứu được để giúp các tư vấn viên sữa mẹ và các gia đình cần hỗ trợ có bức tranh đa chiều hơn để đối chiếu với hoàn cảnh của mình.

I. KHI CHÍNH BÉ KHÔNG BÚ ĐƯỢC SỮA MẸ (RẤT HIẾM GẶP)

Đây là các bệnh chuyển hóa bẩm sinh, nghĩa là cơ thể bé thiếu một loại men (enzyme) cần thiết để tiêu hóa một chất nào đó có trong sữa. Các bệnh này được phát hiện ngay từ lúc mới sinh, qua xét nghiệm lấy máu gót chân (sàng lọc sơ sinh).

1. Galactosemia: thật ra có tới 4 dạng khác nhau, không phải một

Đây là chỗ nhiều bài viết hay gộp chung lại, nhưng thực tế galactosemia là cả một nhóm bệnh, mức độ nặng nhẹ rất khác nhau:

1. Dạng nặng nhất (Type I, cổ điển): bé hoàn toàn không tiêu hóa được galactose (một loại đường có trong sữa mẹ và cả sữa công thức thông thường), nên bắt buộc phải ngừng sữa mẹ, chuyển sang sữa công thức đặc biệt không có galactose (không phải sữa công thức thông thường) ngay sau sinh. Dấu hiệu: vàng da lâu ngày, nôn ói, gan to, nhiễm trùng nặng sau vài ngày bú. Tỉ lệ các bé mắc dạng này là khoảng 1/30.000-60.000 trẻ trên thế giới.

2. Dạng Duarte: cùng nằm trên gen gây bệnh Type I nhưng đột biến nhẹ hơn nhiều. Đây là dạng phổ biến nhất, gấp hơn 10 lần dạng cổ điển (khoảng 1/4.000 trẻ tại Mỹ), nên phần lớn kết quả sàng lọc “dương tính galactosemia” thật ra rơi vào nhóm này. Tin vui: một nghiên cứu lớn năm 2019 theo dõi 350 trẻ (206 bé mắc dạng Duarte và 144 bé không mắc) không thấy bé nào bị ảnh hưởng phát triển vì bú sữa có đường lactose lúc nhỏ. Vì vậy hiện nay phần lớn bác sĩ chuyển hóa không còn yêu cầu cai sữa mẹ với dạng này nữa.

3. Type II (thiếu men galactokinase): hiếm hơn, nhẹ hơn thể cổ điển nhiều. Phức tạp chính là dễ bị đục thủy tinh thể sớm, nhưng nếu phát hiện và điều chỉnh chế độ ăn kịp thời thì sẽ phòng ngừa được hoàn toàn.

4. Type III (thiếu men epimerase): có 2 mức. Thể toàn thân thì nặng như dạng cổ điển, cũng phải ngừng bú mẹ. Nhưng thể nhẹ hơn (phổ biến hơn nhiều) thường không có triệu chứng gì, không cần kiêng gì cả.

2. Phenylketonuria (PKU)

PKU là một bệnh di truyền hiếm gặp khiến cơ thể bé không thể xử lý một loại chất đạm (protein) có tên là phenylalanine. Nếu không được phát hiện và điều trị sớm, chất này sẽ tích tụ trong não và gây tổn thương thần kinh, chậm phát triển trí tuệ. Nhiều người nghĩ bé PKU là “cấm bú mẹ tuyệt đối”, nhưng không đúng đâu. Bé PKU vẫn bú mẹ được, chỉ cần bác sĩ theo dõi sát nồng độ phenylalanine trong máu và bổ sung thêm một phần sữa công thức đặc biệt khi cần. Tỷ lệ mắc bệnh này khác nhau rất nhiều tùy vùng, có nơi khá cao như một số vùng châu Âu và Trung Đông, có nơi cực hiếm như Đông Á, nên các con số hay thấy chỉ là mức tham khảo chung, không áp y nguyên cho Việt Nam được.

3. Thiếu men G6PD

Đây là tình trạng phổ biến hơn nhiều ở Việt Nam và Đông Nam Á so với hai bệnh trên, và bé trai gặp nhiều hơn bé gái. Thiếu men G6PD là một bệnh di truyền khiến hồng cầu của bé dễ bị vỡ khi gặp một số tác nhân nhất định, như một số thuốc, thực phẩm, hoặc nhiễm trùng. Khi hồng cầu bị vỡ, bé có thể bị vàng da, thiếu máu, và trong trường hợp nặng có thể nguy hiểm đến tính mạng. Tin mừng là bé thiếu men G6PD vẫn bú mẹ hoàn toàn bình thường. Mẹ chỉ cần tránh để bé (và bản thân mẹ, nếu đang cho con bú) tiếp xúc với một số thứ có thể gây tán huyết, như đậu tằm, băng phiến (long não), vài loại kháng sinh và thuốc hạ sốt nhất định. Bác sĩ nhi sẽ đưa danh sách cụ thể ngay khi bé được chẩn đoán.

4. Các bệnh cực hiếm khác

Cùng nhóm “cực hiếm” này còn có MSUD (Maple Syrup Urine Disease, rối loạn chuyển hóa một số acid amin, khoảng 1/185.000 trẻ), fructosemia, tyrosinemia type 1, và rối loạn chu trình urê. Tất cả cần chế độ ăn đặc biệt ngay từ sau sinh.

II. KHI MẸ THỰC SỰ KHÔNG ĐỦ SỮA HOẶC KHÔNG THỂ CÓ SỮA

A. Do cấu trúc giải phẫu vú

Có một tình trạng gọi là thiểu sản mô tuyến vú (IGT), nghĩa là mô tuyến sữa trong ngực không phát triển đủ trong thai kỳ để tạo đủ sữa. Tỉ lệ các mẹ gặp tình trạng IGT rơi vào khoảng 1 - 5%. Điều quan trọng là cái này không liên quan gì đến size ngực to hay nhỏ. Có mẹ ngực to vẫn bị IGT, có mẹ ngực nhỏ vẫn đủ sữa bình thường. IGT có một số dấu hiệu như: ngực có dáng dài hẹp như “cái ống”, hai bên ngực cách xa nhau bất thường, ngực gần như không lớn thêm chút nào suốt thai kỳ, có rạn da nhưng ngực lại không to lên. Một nghiên cứu gần đây trên 460 mẹ tại Úc cho thấy yếu tố liên quan nhiều nhất đến việc thiếu sữa chính là “ngực ít lớn lên khi mang thai”. Nhưng đây mới chỉ là một nghiên cứu, cần thêm dữ liệu ở nhiều nơi khác mới chắc chắn được cho bối cảnh Việt Nam.

Mẹ bị IGT vẫn có thể cho bú một phần, nhiều mẹ cần bổ sung thêm sữa hiến tặng hoặc sữa công thức, và có một phần sữa mẹ vẫn tốt hơn là không có gì.

Phẫu thuật ngực cũng có thể khiến mẹ không đủ hoặc không thể có sữa cho con bú: phẫu thuật thu nhỏ ngực dễ làm tổn thương ống dẫn sữa nên ảnh hưởng nhiều nhất; nâng ngực thường ít ảnh hưởng hơn nếu túi ngực đặt dưới cơ; còn phẫu thuật cắt bỏ mô vú (thường gặp ở người chuyển giới nam) thì hầu như không còn khả năng cho bú hoàn toàn.

B. Do nội tiết

Vài tình trạng nội tiết có thể ảnh hưởng đến việc tạo sữa:

• Suy tuyến yên: tuyến yên giống như “nhà máy sản xuất” hai hormone quan trọng cho việc cho bú, gồm prolactin (kích thích tạo sữa) và oxytocin (kích thích sữa chảy ra). Khi tuyến yên suy, cả hai đều thiếu.

• Hội chứng đa nang buồng trứng (PCOS): có thể làm ngực ít phát triển hơn trong thai kỳ và giảm hiệu quả của prolactin. Nhưng đây vẫn là mảng đang được nghiên cứu thêm, chưa phải điều chắc chắn như PKU hay G6PD.

• Suy giáp: hormone tuyến giáp rất quan trọng cho việc tạo sữa, nên mẹ suy giáp cần điều trị đầy đủ song song với việc cho bú.

• Tiểu đường thai kỳ (GDM): cũng là một yếu tố có thể làm giảm sữa hoặc chậm tiết sữa, có thể do đề kháng insulin cản trở hoạt động của prolactin (phần này chính mình cũng trải qua khi sinh bé thứ năm).

III. MẸ CHUYỂN GIỚI VÀ CHA MẸ KHÔNG MANG THAI: VẪN CÓ THỂ BÚ MẸ, NHƯNG GẶP NHIỀU KHÓ KHĂN VÀ CẦN HỖ TRỢ

“Mẹ chuyển giới nữ” là người khi sinh ra được xác định là nam, nhưng bản dạng giới của họ là nữ. Nhiều người trong số này đã hoặc đang dùng hormone nữ hóa (estrogen, progesterone) như một phần của quá trình chuyển giới, có hoặc không kèm phẫu thuật.

Sở dĩ ngực của nam giới không phát triển mô tuyến sữa vì thiếu các hormone nữ (estrogen, progesterone) trong tuổi dậy thì. Khi một người dùng hormone nữ đủ lâu, mô tuyến vú có thể phát triển tương tự như ở nữ giới. Đây cũng là lý do nhiều mẹ chuyển giới nữ vẫn có ngực phát triển từ trước. Tương tự, nhiều người là nữ chuyển giới thành nam sẽ mọc râu, tóc…và có những đặc tính của nam giới vì dùng hormone nam.

Hormone nữ giống như việc xây sẵn một nhà máy (mô tuyến vú), nhưng nhà máy đó chưa vận hành vì chưa có “đơn hàng”, tức là chưa từng trải qua thai kỳ, giai đoạn cơ thể tự nhiên ra lệnh cho tuyến vú bắt đầu tạo sữa. Phác đồ kích phát sữa (thêm hormone theo trình tự mô phỏng thai kỳ, thêm thuốc kích prolactin là domperidone, và hút sữa đều đặn nhiều lần mỗi ngày) chính là cách tạo “đơn hàng giả” để nhà máy đó hoạt động.

Ca báo cáo nổi tiếng nhất (năm 2018) ghi nhận một mẹ chuyển giới nữ đã có thể cho con bú mẹ hoàn toàn trong 6 tuần đầu, đạt đỉnh khoảng 237mL sữa/ngày, sau đó chuyển sang bú kèm sữa công thức. Nhưng các ca khác cho kết quả rất khác nhau, có ca chỉ đạt khoảng 30mL/ngày, cho thấy lượng sữa đạt được tùy từng người rất nhiều. So với những trường hợp sinh đẻ tự nhiên thì các mẹ chuyển giới thường có ít sữa hơn, nên phần lớn vẫn cần bổ sung thêm sữa hiến tặng hoặc sữa công thức. Ở trên mình nhắc đến từ “đơn hàng giả” nên ‘hàng’ chỉ sản xuất đủ ban đầu, sau đó ‘giám đốc’ nhà máy (cơ thể) phát hiện nên chỉ thị cho các quản lý giảm hoặc ngưng sản xuất để tránh ‘phá sản’ cho công ty.

Mẹ chuyển giới nam (khi sinh ra được xác định là nữ nhưng bản dạng giới là nam): nếu đã phẫu thuật cắt bỏ mô vú thì hầu như không thể tiết sữa. Nếu chưa phẫu thuật, một số vẫn có sữa, nhưng có thể gặp những trở ngại khác và cần hỗ trợ chuyên môn.

Mẹ không mang thai nói chung (kể cả mẹ nhận con nuôi, mẹ nhờ mang thai hộ): một nghiên cứu tại Iran trên 117 người theo phác đồ kích phát sữa chuẩn cho thấy chỉ 14,5% (17/117) duy trì được việc bú mẹ từ 6 tháng trở lên, số còn lại dừng sớm hơn. Đáng chú ý, trong nhóm duy trì được từ 6 tháng, tỷ lệ đạt bú mẹ hoàn toàn (tính đến ngày thứ 120) cao hơn hẳn nhóm dừng sớm: 70,6% so với 24%. Đây là tương quan quan sát được trong một nghiên cứu, chưa rõ chiều nhân quả, nhưng cho thấy việc hỗ trợ duy trì bú lâu dài có thể là yếu tố đáng chú ý. Vì vậy, ai đang cân nhắc con đường này nên được tư vấn ngay từ đầu, tốt nhất có một IBCLC theo sát suốt quá trình.

IV. NHỮNG THUỐC VÀ BỆNH CẦN TẠM NGƯNG HOẶC KHÔNG NÊN CHO BÚ

• Đang hóa trị ung thư: phần lớn thuốc hóa trị qua được sữa mẹ và có thể gây hại cho bé, nên không cho bú trong thời gian điều trị.

• Thuốc phóng xạ (chụp chẩn đoán hình ảnh): thời gian cần ngưng bú (tạm thời) tùy vào loại thuốc và liều dùng. Có khi chỉ vài giờ, có khi cần vài tuần, đặc biệt với i-ốt phóng xạ liều điều trị. Việc này cần có sự tư vấn của bác sĩ theo từng trường hợp.

• Ma túy (như cocaine, heroin, ma túy đá): tuyệt đối không cho bú.

• Thuốc điều trị lao: Các thuốc lao hàng đầu (isoniazid, rifampicin, pyrazinamide, ethambutol) được WHO xác nhận vẫn cho bú bình thường được. Chỉ vài thuốc hàng hai như streptomycin, kanamycin cần bác sĩ theo dõi kỹ hơn một chút.

V. MẸ NHIỄM HIV: HƯỚNG DẪN VỪA MỚI THAY ĐỔI

Tại Việt Nam, khoảng 0,3% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản (15-49 tuổi) nhiễm HIV (theo UNAIDS 2024). Trước đây, khuyến cáo toàn cầu dành cho bệnh nhân HIV là tuyệt đối không được cho con bú. Nhưng từ khi có thuốc ARV hiệu quả, các hướng dẫn quốc tế đã thay đổi: mẹ điều trị ARV đều đặn, tải lượng virus không phát hiện được, có thể được tư vấn lựa chọn cho con bú, với nguy cơ lây qua sữa mẹ giảm đáng kể nhưng không về 0%, mức độ cụ thể còn tùy thời gian bú và mức tuân thủ điều trị.

Theo Hướng dẫn kỹ thuật dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con (QĐ 678/QĐ-BYT 2025), phụ nữ nhiễm HIV cần được tư vấn đầy đủ trước sinh và sau sinh về các lựa chọn nuôi con: sữa mẹ, sữa mẹ thanh trùng (ngân hàng sữa), hoặc sữa công thức. Nếu mẹ chọn cho con bú thì cần được theo dõi, hỗ trợ tuân thủ ARV và tái khám định kỳ, và tạm ngừng bú khi có dấu hiệu tải lượng virus tăng cao hoặc tổn thương vú.

VI. MẸ MẮC LAO CHƯA ĐIỀU TRỊ

Theo báo cáo của WHO năm 2023, Việt Nam hiện xếp thứ 11 trong số 30 nước có gánh nặng lao cao nhất thế giới, với khoảng 172.000 ca mới mỗi năm. Đây là kết quả đã cải thiện so với vị trí 16 hồi năm 2018, nhưng vẫn còn khá nặng.

Sữa mẹ không chứa vi khuẩn lao, nhưng vi khuẩn có thể lây cho bé qua tiếp xúc gần khi ho hay nói chuyện. Vì vậy mẹ mắc lao chưa điều trị nên tạm thời không bú trực tiếp hoặc ở gần bé, cho tới khi hết khả năng lây. Thường là sau khoảng 2 tuần điều trị hiệu quả và xét nghiệm đờm chuyển âm tính, thời gian cụ thể tùy từng người, bác sĩ sẽ xác nhận. Trong lúc này mẹ vẫn có thể hút sữa để người khác cho bé bú, vì vi khuẩn lao không lây qua đường sữa mẹ.

VII. TÓM LẠI: TRỞ NGẠI THẬT SỰ HIẾM ĐẾN MỨC NÀO?

Trên đây là phần tổng kết từ danh sách tham khảo ở cuối bài. Các số liệu trên chưa bao gồm những biến chứng/phức tạp khi chuyển dạ, chẳng hạn như sinh mổ, sinh thường có can thiệp, băng huyết sau sinh, sót nhau, chuyển dạ kéo dài, sang chấn tâm lý khi sinh và những trường hợp khác.

VII. BA ĐIỀU MÌNH MUỐN MẸ NHỚ

1. “Nếu muốn, sẽ có cách”. Đa số các vấn đề về sữa mẹ đều giải quyết được nếu có đúng người hỗ trợ, như IBCLC/tư vấn viên sữa mẹ có đào tạo, bác sĩ, hệ thống y tế cũng như gia đình. Và dù mẹ chỉ có một ít sữa thì vẫn tốt hơn là không có sữa. Cho dù mẹ có không thuộc vào những trường hợp kể trên thì việc mẹ tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp khó khăn không bao giờ cho thấy mẹ là người thất bại.

2. “Không phải lỗi của mẹ”. Có rất nhiều lý do sinh lý thật (IGT, nội tiết, phẫu thuật ngực…) khiến một số mẹ không đủ sữa dù đã làm đúng mọi thứ. Thiếu hỗ trợ kịp thời và thông tin sai lệch trong cộng đồng cũng là nguyên nhân phổ biến không kém.

3. “Quyền tự quyết”. Nuôi con bằng gì là quyền của mỗi người mẹ, dựa trên hoàn cảnh và cơ thể của chính mình. Không ai có quyền phán xét lựa chọn của người khác. Truyền thông về nuôi con sữa mẹ nên nhằm mục đích giáo dục, hỗ trợ và trao quyền cho mẹ và gia đình.

Ngạn ngữ Châu Phi có câu ‘It takes a village to raise a baby’, nghĩa là ‘Cần một ngôi làng để nuôi một đứa trẻ’. Nếu mẹ gặp trở ngại hoặc cảm thấy những mục tiêu nuôi con sữa mẹ của mình không đạt được, hoặc không như ý nguyện thì cả một ‘ngôi làng’ (cộng đồng, xã hội) phải gánh vác. Sữa mẹ là quan trọng, nhưng sự hiện diện của mẹ dành cho con quan trọng hơn tất cả. Mong mẹ vững vàng trên hành trình đầy yêu thương mà cũng nhiều thử thách của mình.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Jin, X., Lai, C.T., Perrella, S.L., Gridneva, Z., McEachran, J.L., Hassan, G.M., Taylor, N.L., & Geddes, D.T. (2025). Defining Low Milk Supply: A Data-Driven Diagnostic Framework and Risk Factor Analysis for Breastfeeding Women. Nutrients, 17(22), 3524.

2. Reisman, T., & Goldstein, Z. (2018). Case Report: Induced Lactation in a Transgender Woman. Transgender Health, 3(1), 24-26.

3. Ikebukuro, S., Tanaka, M., Kaneko, M., et al. (2024). Induced lactation in a transgender woman: case report. International Breastfeeding Journal, 19, 66.

4. Sattari et al. (2025). Induced Lactation in Non-gestational Mothers in Iran: Outcomes and Predictors of Breastfeeding Success. Archives of Iranian Medicine, 28(3).

5. Ngo et al (2022). Molecular Characterization and Genotype-Phenotype Correlation of G6PD Mutations in Five Ethnicities of Northern Vietnam. Anemia, 2022, 2653089.

6. Panel on Treatment of HIV in Pregnancy and Prevention of Perinatal Transmission (NIH/HHS, Mỹ). Preventing HIV Transmission During Infant Feeding, cập nhật 25/6/2026.

7. Bệnh viện Phổi Trung ương, dẫn Báo cáo Lao toàn cầu WHO 2023. Việt Nam đứng thứ 11 thế giới về gánh nặng bệnh lao.

8. Blau, N. et al. Phenylalanine Hydroxylase Deficiency. GeneReviews®, NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1504/. Bản phổ thông NORD: https://rarediseases.org/rare-diseases/phenylketonuria/

9. Maple Syrup Urine Disease. GeneReviews®, NCBI Bookshelf. /. Bản phổ thông NORD: https://rarediseases.org/rare-diseases/maple-syrup-urine-disease/

10. Galactosemia Foundation. Types of Galactosemia.

11. Duarte Galactosemia. GeneReviews®, NCBI Bookshelf (trích dẫn nghiên cứu Carlock và cộng sự, 2019, Pediatrics 143(1):e20182516, n=350).

12. Fridovich-Keil, J.L. & Walter, J.H. Epimerase Deficiency Galactosemia. GeneReviews®, NCBI Bookshelf.

13. Galactokinase Deficiency. StatPearls, NCBI Bookshelf.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Mọi chuyện bắt đầu từ một cú điện thoại trên đường dây Helpline của ABA cách đây mấy năm. Người mẹ ấy không gọi để hỏi làm sao để tăng lượng sữa, làm sao để cho con bú đúng cách, làm sao để thuê mhs, mà hỏi mình…cách pha sữa công thức!

Mình bất ngờ, ú ớ tại chỗ luôn, xong thành thật trả lời là ‘Xin lỗi chị, mình thú thật mình không rành lắm. Với lại mình cũng không được huấn luyện để hỗ trợ việc pha sữa công thức ạ. Cái này chị cứ theo hướng dẫn của nhà sản xuất chứ mình không biết.” Chưa hết, tất nhiên mình đã hỏi là mình có thể giúp gì cho mẹ ấy để nuôi con bằng sữa mẹ không, và nếu không ngại có thể cho mình biết là con mẹ ấy bao nhiêu tháng và không biết bé có được bú mẹ, và bú mẹ bao lâu rồi không (mình tránh việc hỏi tại sao cho con bú sct). Mẹ ấy trả lời là ‘Tôi đang hóa trị chị ạ, theo chỉ định của bác sĩ thì tôi phải cai sữa cho con. Tôi có xin sữa trên HM4HB nhưng hiện giờ đã hết rồi, tôi không còn cách nào khác…”

Đọc đến đây, chắc hẳn mọi người cũng có thể hiểu được lý do đằng sau của việc phải hóa trị rồi nhỉ. Kết thúc cuộc gọi hôm đó, mình không biết diễn tả cảm xúc của mình thế nào nữa; chỉ biết đó là một cảm xúc thật thương cho người mẹ ấy, và thật áy náy! Chắc chắn trên hộp sct cũng có hướng dẫn pha rồi chứ, thế thì tại sao mẹ ấy vẫn gọi đến Helpline, gọi đến Helpline có nghĩa là cần sự giúp đỡ. Thế mà mình chẳng giúp được gì cả. Mình hoàn toàn không nhớ là trong chương trình đào tạo Breastfeeding Counsellor của mình có phần hướng dẫn pha sct không nữa, hoặc là đã có nhưng mình không để ý, vì mình cho rằng mình không việc gì phải biết những thông tin đó, việc của mình chỉ tập trung giúp những ai nuôi con bằng sữa mẹ thôi! Thế là mình tìm thử trên website của ABA, và đúng là có dẫn những tài liệu hướng dẫn chuẩn bị sct. Ơ hay, một tổ chức tầm cỡ quốc tế về sữa mẹ như ABA mà lại dẫn những link pha sct là sao?

Nhưng càng học về sữa mẹ, càng tư vấn và hỗ trợ cho nhiều mẹ trong hành trình nuôi con bằng sữa mẹ, mình nhận ra rằng mình càng phải biết nhiều về sữa công thức! Những người bán sữa công thức có thể không cần biết về sữa mẹ, nhưng những tư vấn viên sữa mẹ nhất định cần phải biết về sct. Nhân viên các hãng sữa có thể không cần dự những hội thảo về sữa mẹ, nhưng những IBCLC có thể dự những hội thảo của hãng sữa với một điều kiện là không được nhận bất kỳ quà cáp, tài trợ nào của hãng kể cả phần ăn trưa mà họ mời. Họ chỉ được dự với lý do duy nhất là tìm hiểu thông tin từ hãng sữa, những ‘kỹ thuật’ hay ‘công nghệ’ mà hãng sữa ‘cải tiến’ và tuyệt đối phải từ chối tất cả những đề nghị liên quan đến lợi ích cá nhân làm ảnh hưởng đến thực hành và quy tắc đạo đức nghề nghiệp của IBCLC.

Còn một điều nữa, người mẹ nuôi con bằng sct thì có tội tình gì?

Mình biết có những bà mẹ cầm bình sct đút cho con mà nước mắt lưng tròng, tự trách mình là một người mẹ tồi tệ vì không thể cho con bú. Một người bạn của mình đã từng ngất xỉu trong nhà tắm do kiệt sức vì cho dù nỗ lực hút sữa hơn 14 lần một ngày mà vẫn không đủ sữa cho con! Những người chưa bao giờ ở trong hoàn cảnh ấy, khi đọc đến đây, có thể ít nhiều sẽ hỏi tại sao 14 lần đó không ôm con vào lòng để cho con bú mà ôm cái mhs chi vậy. Những người chưa từng ở trong hoàn cảnh ấy, khi đọc đến đây, có thể ít nhiều sẽ nói ai biểu không cho con bú mẹ, ai biểu cho con bú sct rồi than làm gì!

Vậy thì, lấy tiêu chuẩn nào để đánh giá tình yêu thương của một người mẹ cho con bú, và một người mẹ cho con bú bình?

Mình viết bài này, không phải là nói lên tiếng lòng của những người mẹ nuôi con bằng sct, mà đơn giản chỉ là nỗi lòng của một người mẹ cũng thương con như bất kỳ người mẹ nào.

Nếu nói về những lợi ích của việc nuôi con bằng sữa mẹ và những tác hại hoặc những nguy cơ tiềm ẩn của việc không cho con bú mẹ, mình sẽ nói cho tới bến để chứng minh sữa mẹ vô đối thế nào. Nhưng mình sẽ dành điều đó trong một cuộc thi hùng biện! Cụ thể hơn, mình đã làm điều đó trong cuộc thi IBCLC vừa rồi.

Trở lại bài viết, vì sao phải biết pha sữa công thức đúng cách?

Thứ nhất, sct không hề có một chút kháng thể nào cả! Nó là sản phẩm không chỉ cho khách hàng (em bé) mà còn là nguồn dinh dưỡng và món mồi ngon cho kính thưa các thể loại vi khuẩn, vi trùng nữa! Trong đó, một trong những loại khuẩn có thể gây ra tử vong cho trẻ sinh non vì bị chứng ruột hoại tử (NEC) là Cronobacter sakazakii.

Thứ hai, sct chứa nhiều rủi ro, nhưng nó vẫn được WHO xếp hàng thứ tư. Vì vậy, đối với các bé không được bú mẹ, không được nhận kháng thể từ sữa mẹ, thì phải có cách nào đó để giảm thiểu rủi ro. Đó là lý do tại sao WHO, UNICEF và một số tổ chức khác đã đưa ra hướng dẫn pha sữa công thức sao cho an toàn nhất có thể.

Thứ ba, không ít những ba mẹ nuôi con bằng sct lâu nay đã pha sữa không đúng, họ thường pha ở nhiệt độ 40 độ C và cho rằng nếu nóng quá thì sẽ làm chết các kháng thể trong sct. Kỳ thực, như mình đã viết ở trên, trong sct không hề có một chút kháng thể nào cả. Nó là thực phẩm ‘chết’ chứ không phải thực phẩm sống và nó cũng là mồi ngon cho các loại khuẩn nữa. Chính vì lý do đó mà một người mẹ sinh con khỏe mạnh đủ tháng, không cho con bú trực tiếp mà hút sữa hoàn toàn thì không cần phải tiệt trùng bình sữa và dụng cụ hút/vắt sữa cho mỗi lần vắt sữa, chỉ cần làm 1 lần trong 24h thôi. Những lần khác sau khi hút sữa xong thì họ có thể cho vào hộp kín và cất trong tủ lạnh. Trong khi đó, các bé không được bú mẹ, cụ thể là bé dưới 6 tháng và đặc biệt là các bé sinh non thì nhất định phải rất cẩn thận.

Vậy thì pha sữa thế nào cho đúng? Mình đính kèm một số nguồn để các bạn tham khảo cụ thể hơn, nhưng dưới đây là một số tóm tắt:

1. Rửa tay sạch, rửa bình sữa bằng nước sạch (WHO gọi là ‘safe water’).

2. Tiệt trùng bằng nước sôi (hiện nay đã có máy tiệt trùng bình sữa)

3. Nấu nước sôi 100 độ, sau đó để nguội nhưng KHÔNG ĐƯỢC THẤP HƠN 70 ĐỘ! Lý do là để diệt các khuẩn mình đã nêu trên.

Nguồn: WHO/FAO, Safe preparation, storage and handling of powdered infant formula: Guidelines

4. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trên thông tin sản phẩm về tỉ lệ nước/sữa bột và cho lượng nước yêu cầu vào bình đã được tiệt trùng. Lắc nhẹ để bột tan ra, để nguội trước khi cho bé bú.

5. Theo hướng dẫn an toàn thực phẩm hiện hành (Úc): sữa đã pha nhưng con CHƯA bú tới thì bỏ đi sau tối đa 2 tiếng để ở nhiệt độ phòng; còn sữa con đã ngậm ti bú dở thì chỉ nên giữ tối đa 1 tiếng rồi bỏ, vì nước bọt của bé đã lẫn vào sữa làm vi khuẩn phát triển nhanh hơn nhiều.

Nguồn: Sydney Children’s Hospitals Network, Infant formula factsheet

Tất cả những người mẹ, bất kể họ chọn nuôi con bằng gì, đều xứng đáng được yêu thương, trân trọng và động viên. Vì từ những cơ thể ấy, đã sinh ra những thiên thần mà chúng ta còn yêu thương hơn cả mạng sống của chính mình nữa.

Còn nữa, từ bản thân mình, mình thấy rằng lượng ngôn từ của mình cũng không đến nỗi nghèo nàn, nên mình chủ động chọn cách nói sao để đạt hiệu quả của việc truyền đạt nhất, đem lại trọn vẹn thông điệp mình muốn truyền tải, trong khả năng và nhận thức của mình.

Biết đâu người mẹ đang cho con bú sct kia đang gặp vấn đề gì đó khi cho con bú…

Biết đâu mẹ ấy đang gặp nhiều áp lực…

Biết đâu mẹ ấy đang mắc phải một căn bệnh hiểm nghèo nào đó cần phải cai sữa cho con để chữa trị giành lại mạng sống của mình để có thể tiếp tục được ở bên con.

Biết đâu mẹ ấy cũng đang ngộ nhận giống mình ngày xưa…

Biết đâu mẹ ấy không được may mắn như mình…

Tất cả những chữ ‘biết đâu’ có thể chỉ là suy đoán, nhưng có một điều chắc chắn rằng không tình yêu thương nào có thể sánh bằng tình yêu thương của một người mẹ dành cho con của mình. Vậy thì mình có quyền gì, có tư cách gì mà đi phán xét một người mẹ khác?

Nếu bạn thành công khi nuôi con bằng sữa mẹ, mình chắc rằng có lẽ bạn cũng muốn giúp những người mẹ khác cũng thành công giống mình, hoặc ít ra giác ngộ giống mình đúng không?

Vậy thì, để người khác cũng giác ngộ giống mình, hãy giác ngộ cái tâm phán xét của mình trước đã! Bởi vì trước khi người khác có thể tin và làm giống mình, thì họ cần có niềm tin ở mình, rằng mình lắng nghe, mình đồng cảm, mình thấu hiểu, mình trân trọng họ. Họ cảm thấy họ có giá trị, họ cảm thấy họ được tiếp sức, được động viên, họ cảm thấy họ không lẻ loi và họ cảm thấy cho con bú có thể là điều gì đó rất tuyệt và những người mẹ nuôi con bằng sữa mẹ thật tuyệt để làm bạn và để học hỏi.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Human Milk Oligosaccharides in the Prevention of Necrotizing Enterocolitis (Oligosaccarides trong sữa mẹ trong việc phòng tránh Chứng ruột Hoại tử):

2. Guide to feeding your baby formula / breastmilk substitutes (Hướng dẫn cho con bú bằng sữa công thức/sản phẩm thay thế sữa mẹ - trong này có link của WHO luôn nên mình không trích link của WHO)

2. The bacterial contamination of powdered infant formula: What are the risks and do we need to review current instructions on safe preparation? (Nhiễm khuẩn trong sữa bột dành cho trẻ em: Những nguy cơ là gì và liệu chúng ta có cần xem lại những hướng dẫn hiện hành về việc chuẩn bị an toàn hay không?):

3. Necrotizing Enterocolitis in the Newborn (Viêm ruột hoại tử ở trẻ sơ sinh)

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Ở bài trước, mình đã nói về chuyện bé 2 - 3 tuổi bú mẹ và những hiểu lầm quanh việc nuôi con sữa mẹ dài lâu. Nếu bạn lỡ phần 1 thì có thể đọc ở đây nhé.

Như đã hứa, trong bài này mình sẽ đi thẳng vào “vùng cấm” này: bé lớn bú mẹ nhìn dưới góc độ phát triển tâm lý, văn hóa, và đặc biệt là quyền riêng tư của đứa trẻ khi hình ảnh bé bú mẹ được đăng trên mạng xã hội.

Mình đọc rất nhiều bình luận dùng những từ nặng nề: “bệnh hoạn”, “lệch lạc tính dục” và đằng sau những bình luận đó là những ông bố bà mẹ rất bất bình. Cũng là một người mẹ, mình hiểu nỗi lo đó: ai cũng sợ điều này làm hại tâm lý con. Mà đây đâu phải chuyện riêng của Việt Nam, đi đâu mình cũng thấy kiểu bình luận này.

1️. Có bằng chứng nào cho thấy “lệch lạc” không? Hiện tại là KHÔNG.

Về mặt khoa học, chưa có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy việc trẻ lớn tiếp tục bú mẹ trong một mối quan hệ gắn bó an toàn với cha mẹ lại gây lệch lạc giới tính hay rối loạn nhận thức tính dục. Trong quá trình tìm kiếm những bằng chứng cho giả thuyết trên, mình lại tìm ra…điều ngược lại! Nhiều nghiên cứu theo dõi trẻ trong thời gian dài cho thấy bú mẹ lâu hơn không làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần khi con vào tuổi mẫu giáo hay thiếu niên, thậm chí có nhóm trẻ còn ít gặp vấn đề về hành vi hơn.

Các nghiên cứu nhân học ở nhiều cộng đồng cũng cho thấy trẻ tự cai sữa trong khoảng 2,5 - 7 tuổi là một phần bình thường của phát triển. Nói cách khác: tuổi cai sữa sinh học của con người có một khoảng rộng hơn nhiều so với chuẩn xã hội ở các đô thị hiện đại. Chỉ có điều, thời xa xưa không có internet, không có mạng xã hội, cũng không có quảng cáo sữa công thức rầm rộ, không có những nỗi lo thiếu sữa mẹ nên chuyện nuôi con sữa mẹ là tự nhiên như hơi thở và hầu như không ai chú ý nhiều đến chuyện một người mẹ cho con bú giữa nơi công cộng.

2. Lợi ích cho mẹ khi cho con bú lâu dài

Lâu nay chúng ta vẫn thường nhắc nhiều đến những lợi ích cho trẻ khi được nuôi bằng sữa mẹ. Các bà mẹ, dù gặp khó khăn như thế nào trên hành trình này, vẫn tìm mọi cách để đem lại cho con những gì tốt nhất bằng cách cho con bú. Trong các chuyến thăm từ gia đình hay bạn bè sau khi mẹ sinh bé, người ta vẫn tập trung vào việc “mẹ có sữa không”, “em bé có ngoan không” nhưng không phải ai cũng hỏi “mẹ có mệt không”, “mẹ có ổn không” hay “mẹ có cần giúp đỡ gì không”. Hãy ôm lấy người mẹ, hãy thương lấy người mẹ, và hãy hỗ trợ người mẹ cho con bú vì điều đó cũng đem lại lợi ích cho cô ấy.

Nuôi con sữa mẹ nhiều năm, hoặc cho nhiều con bú, làm tăng tổng thời gian cho bú trong đời người phụ nữ. Và các phân tích gộp cho thấy: so với người chưa từng cho bú, phụ nữ có cho con bú, đặc biệt khi tổng thời gian dài hơn, có ít nguy cơ ung thư vú, ung thư buồng trứng hơn, và nguy cơ một số bệnh chuyển hóa như tiểu đường type 2 cũng thấp hơn. Đến đây, mình sực nhớ tên căn bệnh ‘nun’s disease’ mà lần đầu mình được nhắc đến khi học Y tá. Nun’s disease (căn bệnh của nữ tu) chính là thuật ngữ lịch sử trong y khoa dùng để chỉ ung thư vú (breast cancer). Các nữ tu là những người không kết hôn, không sinh con và không cho con bú. Một số nghiên cứu còn ghi nhận liên quan thuận lợi với yếu tố nguy cơ tim mạch.

Các phân tích nhắc đến ở trên nhấn mạnh rằng: “càng cho bú lâu, nguy cơ trung bình càng giảm” ở cấp độ dân số chứ không phải lời đảm bảo cá nhân rằng cứ cho bú lâu là “chắc chắn” không bệnh.

Cho con bú là một trong nhiều yếu tố bảo vệ, kết hợp với di truyền, lối sống, ăn uống, vận động. Ví dụ, nếu nói cho con bú giúp mẹ tiêu hao năng lượng, hỗ trợ giảm cân; thì điều đó không có nghĩa là mẹ cứ ăn uống thả ga rồi cho con bú với hi vọng là mình sẽ trở về số cân nặng trước khi sinh con mà không kết hợp với việc tập luyện hoặc vận động hợp lý. Vì vậy, hãy nói cho đúng: “cho con bú lâu hơn có thể góp phần giảm nguy cơ một số bệnh” chứ không phải mô tả nó như một cái cần gạt để “chống lão hóa” hay “bảo hiểm tim mạch trọn đời”.

3️. Chuyện ĐĂNG HÌNH trẻ lớn bú mẹ.

Đây là chỗ mình muốn nói thẳng: không phải mọi thứ lành mạnh trong không gian riêng tư đều phù hợp để đưa lên mạng. Nhiều người vẫn cho rằng “Ủa, Facebook của tui, tui muốn đăng gì tui đăng!” Đúng vậy, chia sẻ những điều mà bạn cho là thú vị trong cuộc sống là quyền của bạn, nhưng mình mong phụ huynh hãy cân nhắc khi những hình ảnh đó có liên quan đến con cái của mình.

Vì sao? Từ khoảng 5 tuổi, trẻ đã có danh tính xã hội. Con có thể bị bạn bè hoặc thậm chí cả người lạ trêu chọc, bắt nạt khi hình ảnh bị chia sẻ lại khác biệt với nhận thức và quan điểm số đông. Mà ở tuổi này, con chưa đủ năng lực để hiểu hết hệ quả lâu dài của một bức ảnh riêng tư đã lên Internet - nơi gần như không thể xóa sạch.

Mặc dù mình ủng hộ quyền của người mẹ nuôi con sữa mẹ dài lâu nếu phù hợp, mình rất mong phụ huynh hãy cân nhắc việc đăng công khai hình ảnh trẻ lớn bú mẹ, nhất là khi gương mặt, cơ thể, hay dữ liệu nhận diện của con không được che chắn. Con có được mẹ thông báo và xin phép trước khi chia sẻ hình ảnh của mình không? Và mình xin hỏi: những mẹ lỡ đăng hình ảnh con lớn cho con bú và nhận được nhiều ý kiến trái chiều - thậm chí là chỉ trích - có còn cảm thấy thoải mái khi tiếp tục chia sẻ những hình ảnh tương tự không?

Lúc này, quyền tự quyết đối với cơ thể và hình ảnh của người mẹ cần được cân bằng với quyền của đứa trẻ: quyền được an toàn, được tôn trọng nhân phẩm, và được tự quyết về dấu vết số của chính mình trong tương lai.

Nuôi con sữa mẹ dài lâu, kể cả khi con đã lớn hơn chuẩn xã hội quen thuộc, có thể là một phần hoàn toàn bình thường của hành trình phát triển, NẾU ĐẶT TRONG MỘT MỐI QUAN HỆ GẮN BÓ AN TOÀN, TÔN TRỌNG RANH GIỚI CỦA TRẺ VÀ PHÙ HỢP VỚI VĂN HÓA GIA ĐÌNH (mình viết hoa vì điều này quan trọng).

Điều xã hội cần làm tốt hơn là học cách nhìn câu chuyện này bằng con mắt khoa học và sự tôn trọng. Bởi lẽ đằng sau mỗi lựa chọn nuôi con đều có một câu chuyện nào đó có giá trị và ý nghĩa cho người mẹ, đứa trẻ và gia đình của họ.

Điều các mẹ có thể làm: bảo vệ quyền được bú mẹ và được yêu thương của con, và tỉnh táo đặt ranh giới với thế giới mạng để giữ trọn quyền riêng tư và phẩm giá cho con mình.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. World Health Organization (WHO). Continued breastfeeding for healthy growth and development of children.

2. World Health Organization (WHO). Breastfeeding.

3. American Academy of Pediatrics (AAP). Technical Report: Breastfeeding and the Use of Human Milk. Pediatrics, 2022.

4. HealthyChildren.org (AAP). Breastfeeding: AAP Policy Explained.

5. Kramer MS, et al. Effects of Prolonged and Exclusive Breastfeeding on Child Behavior and Maternal Adjustment.

6. de Mola CL, et al. Prolonged breastfeeding for 24 months or more and mental health at 6 years.

7. Horta BL, et al. The Long-Term Effects of Breastfeeding on Child and Adolescent Mental Health.

8. Dettwyler KA. A Time to Wean: The Hominid Blueprint for the Natural Age of Weaning in Modern Human Populations. In: Stuart-Macadam P, Dettwyler KA, eds. Breastfeeding: Biocultural Perspectives. Aldine de Gruyter; 1995:39-73.

9. La Leche League Canada. At what age do babies wean?

10. Frontiers in Nutrition. The effects of breastfeeding duration on children’s behavior problems.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Thỉnh thoảng mạng xã hội lại “dậy sóng” vì một chủ đề quen thuộc: Một người mẹ cho con bú dài lâu, chụp hình đăng ở trang cá nhân, và phần bình luận thì đủ cả: “kinh tởm”, “khoe khoang”, “phản cảm”, “đầu có điện”… Thật đáng buồn là một số người là chuyên gia y tế cũng copy màn hình để đăng lại kèm theo những dòng bình luận như vậy.

Là một Chuyên gia Tư vấn Sữa mẹ Quốc tế (IBCLC), hôm nay mình lên tiếng, không phải để tranh luận với ai, mà để nói rõ khoa học thật sự nói gì về việc bú mẹ dài lâu. Chuyện cho con bú bao lâu, suy cho cùng, vẫn là quyền tự quyết của người mẹ đối với cơ thể mình.

1. Bú mẹ sau 1 tuổi là bình thường về mặt tự nhiên và y khoa.

WHO và Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị: bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu, sau đó tiếp tục bú mẹ kèm ăn dặm đến 2 tuổi hoặc lâu hơn, miễn là cả mẹ và con đều muốn. Tức là tiếp tục cho bú sau sinh nhật đầu tiên là điều bình thường, thậm chí nó còn nằm ngay trong khuyến nghị chính thức. Nhiều người lầm tưởng là WHO khuyến nghị bú mẹ đến 2 tuổi thôi, nhưng thật ra 2 tuổi lại là độ tuổi ‘tối thiểu’ chứ không phải ‘tối đa’. Nguyên văn khuyến nghị của WHO là “Nearly 400 000 deaths amongst children under 5 years of age could be prevented every year if all infants were exclusively breastfed for the first six months and continued breastfeeding up to two years or beyond.” (Mỗi năm có thể ngăn ngừa được gần 400.000 ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi nếu tất cả trẻ sơ sinh được bú mẹ hoàn toàn trong sáu tháng đầu đời và tiếp tục bú mẹ đến hai tuổi hoặc hơn.)

Nhà nhân học Katherine Dettwyler (Đại học Delaware) đã so sánh con người với các loài linh trưởng khác dựa trên nhiều cột mốc sinh học, cụ thể là thời điểm cân nặng đạt gấp 4 lần lúc sinh (khoảng 2,5 đến 3,5 tuổi), tỉ lệ thời gian bú so với thời gian mang thai ở linh trưởng cỡ lớn (khoảng 4,5 tuổi ở người), và thời điểm mọc răng hàm vĩnh viễn đầu tiên cùng lúc hệ miễn dịch trẻ hoàn thiện (khoảng 5,5 đến 7 tuổi). Dựa trên những dữ liệu thu thập được, bà ước tính độ tuổi thôi sữa tự nhiên ở người là vào khoảng 2,5 đến 7 tuổi. Quan sát thực tế ở những cộng đồng không gây áp lực cai sữa sớm cũng cho thấy trẻ thường tự thôi sữa trong khoảng 3 đến 4 tuổi. Vì vậy, bú mẹ sau 1 tuổi không chỉ bình thường về mặt y khoa, mà còn nằm trong đúng quy luật sinh học tự nhiên của loài người.

2. Vậy sữa mẹ sau 1 tuổi có “mất chất” không?

Các nghiên cứu về thành phần sữa trong năm thứ hai cho thấy: sữa mẹ vẫn cung cấp năng lượng, chất béo và protein. Một số thành phần miễn dịch như protein tổng, lactoferrin, lysozyme, IgA có thể ở mức tương đối cao, trong khi một số khoáng chất như kẽm, canxi giảm dần vì nhu cầu của bé thay đổi. Nói cách khác, sữa mẹ vẫn tiếp tục là một dịch sinh học sống, thích ứng theo độ tuổi và khẩu phần ăn bổ sung của trẻ. Sữa mẹ vẫn luôn có các chất cần thiết cho trẻ, nó chỉ điều chỉnh tỉ lệ các thành phần cho phù hợp với các mốc phát triển của trẻ mà thôi.

3. Với người mẹ, câu chuyện còn dài hơn con số cân nặng hay vài tháng sau sinh.

Đây mới là phần ít người nhắc đến.

Những tổng quan hệ thống và nghiên cứu lớn cho thấy: tổng thời gian cho con bú càng dài thì càng liên quan đến việc giảm nguy cơ một số bệnh mạn tính ở mẹ như ung thư vú, ung thư buồng trứng, tiểu đường type 2 và một số yếu tố nguy cơ tim mạch về sau này. Chỉ có điều, những lợi ích này mãi đến hơn cả chục năm sau mới có thể thấy được.

Lưu ý: đây là mối liên quan dịch tễ, không phải “cứ cho bú là miễn nhiễm bệnh tật” như một số người . Nhưng xu hướng lợi ích tích lũy theo thời gian cho bú thì khá nhất quán. Cho con bú cũng “đốt” thêm vài trăm kcal mỗi ngày (tùy theo cơ địa mỗi người), nhưng xin nhấn mạnh: nuôi con sữa mẹ không phải là bảo hiểm sức khỏe trọn đời.

Tóm lại: Nếu một người mẹ có điều kiện và mong muốn cho con bú dài lâu, điều đó có thể có lợi cho cả mẹ lẫn con. Nói cách khác, cho con bú dài lâu là một hành trình sinh học bình thường, được các tổ chức y khoa lớn trên thế giới thừa nhận và khuyến khích khi phù hợp với từng gia đình. Một người mẹ muốn cho con bú bao lâu, bảo vệ hành trình đó thế nào, chính là quyền tự quyết cao nhất đối với cơ thể của cô ấy. Việc cô ấy lưu giữ một bức ảnh đẹp về hành trình này là quyền tự do làm kỷ niệm và lan tỏa năng lượng tích cực. Cơ thể của người phụ nữ sau sinh không phải là một công cụ của định kiến xã hội, mà là một chủ thể đang tự vận hành chu trình nuôi dưỡng và góp phần tự bảo vệ sức khỏe của chính mình khỏi nguy cơ ung thư và các bệnh về chuyển hóa. Cho con bú dài lâu là lựa chọn cá nhân, không phải là tiêu chuẩn để khuyến khích tất cả mọi người làm theo. Vì vậy, càng không nên đem chuyện cho con bú dài lâu làm chuẩn mực để đánh giá năng lực của người mẹ.

Tuy nhiên, mình quan sát thấy rất nhiều người đang băn khoăn ở một chỗ khác:

“Nếu em bé 1–2 tuổi bú mẹ là bình thường về mặt khoa học (và tự nhiên), vậy những đứa trẻ 4-5, thậm chí hơn 7 tuổi vẫn bú mẹ thì sao? Khi mẹ của bé đưa ảnh cho con bú lên mạng xã hội, câu chuyện có còn đơn thuần là sinh học, hay đã chạm sang vùng nhạy cảm về tâm lý và quyền riêng tư của đứa trẻ?”

Đây chính là ranh giới mỏng manh giữa một hành vi sinh học bình thường và cách xã hội nhìn, sử dụng, hoặc phán xét hành vi đó. Ở bài tiếp theo, mình sẽ đi thẳng vào “vùng cấm” này: bé lớn bú mẹ nhìn dưới góc độ phát triển tâm lý, văn hóa, và đặc biệt là quyền riêng tư của đứa trẻ.

Nếu bạn quan tâm, mời bạn đọc tiếp phần 2 nhé.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. World Health Organization (WHO). Continued breastfeeding for healthy growth and development of children.

2. World Health Organization (WHO). Breastfeeding.

3. American Academy of Pediatrics (AAP). Technical Report: Breastfeeding and the Use of Human Milk. Pediatrics, 2022.

4. AAP. Breastfeeding.

5. HealthyChildren.org (AAP). Breastfeeding: AAP Policy Explained.

6. Australian Breastfeeding Association. Breastfeeding your toddler.

7. Better Health Channel (Victoria). Breastfeeding – deciding when to stop.

8. Perrin MT, Fogleman AD, Newburg DS, Allen JC. A longitudinal study of human milk composition in the second year postpartum: implications for human milk banking. Matern Child Nutr. 2017.

9. PMC. A longitudinal study of human milk composition in the second year postpartum: implications for human milk banking

10. Australian Breastfeeding Association. Breastmilk composition – what’s in human milk?

11. Chowdhury R, Sinha B, Sankar MJ, et al. Breastfeeding and maternal health outcomes: a systematic review and meta-analysis. Acta Paediatr.

12. Breast Cancer Research Foundation. Breastfeeding and Breast Cancer Risk.

13. Breastfeeding and Ovarian Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis.

14. Dettwyler KA. A Time to Wean: The Hominid Blueprint for the Natural Age of Weaning in Modern Human Populations. In: Stuart-Macadam P, Dettwyler KA, eds. Breastfeeding: Biocultural Perspectives. Aldine de Gruyter; 1995:39-73.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Có khi nào bạn lướt mạng xã hội, thấy một bài viết về nuôi con, và trước khi kịp đọc hết đã thấy hàng chục bình luận chê trách hay công kích người mẹ trong đó chưa? Rất nhiều bình luận trong số đó lại đến từ những người mẹ khác! Bài này mình thử lý giải vì sao chuyện nuôi con lại dễ biến thành một cuộc sát hạch đạo đức nhắm riêng vào người mẹ, và chúng ta có thể thay đổi góc nhìn như thế nào.

Hồi mình mới có Rơm, các nền tảng mạng xã hội về nuôi dạy con không sôi nổi như bây giờ. Từ nhóm kín của các bà mẹ đến các trang tư vấn cách nuôi dạy con, video ngắn và nội dung của các “chuyên gia” tự xưng, nếu xét về số lượng thành viên, mình thấy đa số là các bà mẹ (và mình cũng là một trong số đó)! Phần lớn tranh cãi, chỉ trích và mạt sát xoay quanh chuyện nuôi con thường nhắm vào người mẹ nhiều hơn là vào người cha hay vào cả hai phụ huynh như một đơn vị chăm sóc. Câu hỏi là: Vì sao trong một hoạt động lẽ ra thuộc về trách nhiệm chung của gia đình, người phụ nữ lại trở thành đối tượng chính của sự công kích và phán xét?

Đây không phải chỉ là vấn đề “toàn các bà rảnh rỗi sinh nông nổi”, mà phản ánh một cấu trúc xã hội quy trách nhiệm chăm sóc cho phụ nữ, đồng thời củng cố văn hóa mother blaming (văn hóa đổ lỗi cho người mẹ) rất phổ biến trong đời sống hằng ngày.

Khái niệm “mother blaming” và gánh nặng trách nhiệm

“Mother blaming” là xu hướng đổ lỗi hoặc quy trách nhiệm chính cho người mẹ khi con cái có vấn về sức khỏe, hành vi, học tập hoặc phát triển, kể cả trong những trường hợp có nhiều yếu tố khác liên quan như hoàn cảnh kinh tế, cấu trúc gia đình, chính sách xã hội hay đóng góp của người cha. Trong nghiên cứu của Jackson và Mannix (2004), các bà mẹ được phỏng vấn đều cho rằng hầu như họ đều từng cảm thấy mình đang gánh một trách nhiệm vượt quá sức mình, vì mọi chuyện của con cuối cùng đều “tại mẹ” mà ra cả!

Nguồn: Jackson & Mannix, 2004, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15265225/

Trong các tài liệu chuyên môn suốt thế kỷ 20, người mẹ thường bị đóng khung là nguồn cơn, đồng thời cũng là người phải chịu trách nhiệm giải quyết mọi rắc rối ở trẻ. Ví dụ: con nhút nhát là tại mẹ ôm ấp nhiều quá, con biếng ăn là tại mẹ không biết nuôi. Dân gian có câu ‘Con hư tại mẹ, cháu hư tại mà’ mà ít có câu nào gắn liền trách nhiệm này với người đóng vai trò ‘trụ cột’ trong nhà, tức là người đàn ông/chồng/cha. Vì thế, mạng xã hội chỉ là nơi khuếch đại một định kiến vốn đã tồn tại từ rất lâu một cách nhanh chóng hơn thôi.

Nguồn: van Daalen, 2023, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11060937/

Ai làm nhiều người đó ‘bị nói nhiều’

Có một lý do rất thực tế khiến người mẹ hay bị nhắm tới hơn người cha: trong phần lớn gia đình, mẹ vẫn là người làm nhiều việc chăm con hơn. Nghiên cứu tổng hợp của Pinquart và Sörensen (2006) cho thấy phụ nữ đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc, đồng thời chịu mức căng thẳng và kiệt sức cao hơn nam giới rõ rệt. Khi bạn là người làm nhiều nhất, bạn cũng dễ bị xem là người chịu trách nhiệm chính nếu có gì không ổn.

Nguồn: Pinquart & Sörensen, 2006, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4804270/

Có một khái niệm khác cũng liên quan, gọi là maternal gatekeeping, là hiện tượng người mẹ giữ vai trò trung tâm trong việc quyết định, phân công, thậm chí kiểm soát cách người cha tham gia chăm con. Họ làm như vậy là xuất phát từ mong muốn tốt, muốn bảo vệ con và giữ mọi thứ đúng ‘trật tự’, nhưng nó cũng góp phần xác nhận “mẹ thì phải biết hết”. Và một khi trách nhiệm đã mặc định thuộc về mẹ, lời phán xét cũng mặc định nhắm vào mẹ trước tiên.

Mạng xã hội và cái khuôn ‘người mẹ tốt’

Mạng xã hội không chỉ là nơi chia sẻ thông tin, mà còn là không gian tái sản xuất và khuếch đại chuẩn mực “người mẹ tốt”. Nghiên cứu của Schulz và Heyer (2022) chỉ ra phần lớn nội dung, website, ứng dụng về nuôi con hiện nay đều ngầm định người đọc là mẹ, người thu thập thông tin, người truyền đạt lại cho cả nhà. Điều đó khiến cộng đồng các bà mẹ trên mạng vừa đông đảo, sôi nổi, vừa là nhóm dễ bị soi xét nhất.

Nguồn: Schulz & Heyer, 2022, https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/01634437221119020

Khi một kinh nghiệm nuôi con được đăng lên dưới dạng “bí kíp” hay “tuyệt chiêu” mà không kèm theo hoàn cảnh cụ thể, nó dễ tạo cảm giác đó là ‘chân lý’. Mà thuật toán thì luôn ưu ái nội dung gây tranh cãi hơn là những chia sẻ thận trọng và đa chiều. Hễ cứ nhiều lượt shares, nhiều bình luận, nhiều tranh cãi thì bài đăng sẽ thành viral.

Tranh cãi nuôi con: đâu chỉ là chuyện phương pháp hay quan điểm

Điều đáng chú ý là không ít tranh cãi nảy lửa trên mạng về nuôi con không dừng lại ở mức khác biệt kỹ thuật (ví dụ lựa chọn phương pháp ăn dặm hay thời gian kéo dài bú mẹ), mà chuyển sang đánh giá năng lực của người mẹ. Phân tích nội dung cho thấy “cộng đồng mạng” thường dùng ngôn ngữ công kích cá nhân: “ích kỷ”, “ngu dốt”, “mù quáng”, “bệnh hoạn”, hơn là tập trung vào điều kiện và bối cảnh chăm sóc trẻ.

Nói cách khác, việc nuôi con đang bị đạo đức hoá quá mức. Mỗi lựa chọn chăm sóc con bỗng trở thành một bản tuyên bố về việc bạn có phải là một người mẹ tốt hay không. Một khi xã hội đã mặc định người mẹ là người chịu trách nhiệm chính, họ cũng đương nhiên là người bị đưa ra “sát hạch” nhiều nhất.

Vậy có lối ra nào không?

Các chuyên gia tâm lý và giáo dục mà mình có dịp đọc qua đều nhấn mạnh một điều: không có công thức nuôi con nào đúng cho mọi gia đình. Mỗi lựa chọn cần được nhìn trong hoàn cảnh cụ thể của đứa trẻ và của gia đình đó, chứ không phải đem so với một tiêu chuẩn rồi vội kết luận ai đúng ai sai. Ngay cả một chủ đề tưởng chừng đã có “đáp án” như cho con bú đến mấy tuổi, chuyên gia trong nước gần đây vẫn phải nhắc lại: đừng áp một chuẩn cho mọi đứa trẻ.

Nguồn: Soha, 2026, https://soha.vn/ro-tranh-cai-chuyen-cho-con-bu-den-5-tuoi-chuyen-gia-nhan-manh-khong-nen-ap-mot-chuan-cho-moi-dua-tre-198260619125320398.htm

Với những phân tích trên, mình cho rằng chúng ta nên chuyển dần từ “văn hoá đổ lỗi cho mẹ” sang “văn hoá chia sẻ trách nhiệm”, bởi vì nuôi con là việc của cả một hệ sinh thái: cha mẹ, ông bà, hệ thống y tế, giáo dục, chính sách xã hội, chứ không phải của một mình mẹ. Trên mạng xã hội, điều đó có nghĩa là bớt phán xét cá nhân lại, và bàn nhiều hơn về việc gia đình đó đang thiếu gì, cần hỗ trợ gì. Nếu bạn bắt gặp một chia sẻ nuôi con trái với tiêu chuẩn của mình, nếu không thể chia sẻ cách nhìn với tinh thần xây dựng, thì tốt nhất hãy …im lặng.

Hãy thay đổi cách đặt câu hỏi

Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần thay đổi cách đặt câu hỏi, từ “sao mấy bà mẹ đụng chuyện là cãi”, sang “tại sao xã hội hay phán xét người mẹ?” Nếu một ngày nào đó bạn lỡ đọc phải một bình luận ác ý về cách mình nuôi con, mình mong bạn nhớ: đó không phải một bài kiểm tra bạn cần vượt qua để chứng minh mình là mẹ tốt. Bạn không cần sát hạch ai hết, kể cả chính mình.

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Ngày xưa mỗi lần đưa Rơm đi khám định kỳ, các cô y tá đều hỏi mình có cho con tập nằm sấp (tummy time) chưa. Lúc đó mình chỉ nghĩ đơn giản là tập nằm sấp giúp con cứng cổ. Sau này tìm hiểu thêm, mình thấy nhiều người còn tin rằng tummy time giúp bé bú mẹ tốt hơn. Mà thật ra chính bản thân mình cũng được các cô khuyên nên tập cho con nằm sấp sớm. Vậy thực hư thế nào? Bài viết này chia sẻ những gì đã được nghiên cứu chứng minh, và những gì vẫn còn là giả thuyết chưa chắc chắn.

Tummy time tốt cho cơ cổ, vai và tay của bé

Khi nằm sấp, bé phải dùng nhiều nhóm cơ ở cổ, vai và thân mình để nâng đầu, xoay đầu và chống tay. Đây chính là lý do tummy time được xem là một bài tập vận động quan trọng cho trẻ nhỏ. Gọi là ‘nằm sấp’ nhưng thật ra là vận động ở tư thế nằm sấp chứ không phải ‘nằm im ru’ đâu nghen.

Theo NIH Safe to Sleep (Mỹ), tummy time nên được thực hiện khi bé tỉnh táo và có người lớn trông chừng (nói chung không chỉ có hoạt động nằm sấp mà tất cả các hoạt động khác của trẻ thì lúc nào cũng cần có người lớn). Hoạt động này giúp cơ cổ, vai, tay của bé khỏe hơn, hỗ trợ bé nâng đầu, lăn, bò, và còn giúp chống chứng đầu bẹp.

Nguồn: NIH Safe to Sleep, https://safetosleep.nichd.nih.gov/reduce-risk/tummy-time

Một nghiên cứu của Đại học Melbourne cho thấy tummy time chủ yếu giúp nhóm cơ phía sau cổ (nhóm cơ giữ đầu thẳng) hoạt động. Tuy nhiên, để phát triển cân đối và toàn diện thì bé cần thêm nhiều hoạt động khác nữa chứ không chỉ nằm sấp.

Nguồn: University of Melbourne, https://findanexpert.unimelb.edu.au/news/2602-babies-need-more-than-tummy-time-to-strengthen-necks-and-prevent-flat-heads

Còn việc bú mẹ thì sao? Đây là một quá trình phức tạp hơn nhiều, không chỉ dùng môi và lưỡi mà còn cần sự phối hợp của hàm, cổ họng và cả nhịp thở. Vì vậy, đối với bé bú trực tiếp thì mình thường dùng từ ‘thợ bú’ vì ‘thợ’ thì phải ‘lao động’ mới làm được việc (bú mẹ). Để làm ‘được việc’ thì thợ phải ‘siêng’!

Lưỡi và các cơ vùng cổ họng có liên quan gì đến việc bú mẹ?

Có một nghiên cứu tìm hiểu các cơ quanh xương móng (một xương nhỏ ở vùng cổ, ngay dưới cằm, nơi nhiều cơ của lưỡi và hàm bám vào) hoạt động thế nào khi bú và nuốt (thực hiện trên lợn con). Kết quả cho thấy mỗi cơ hoạt động khác nhau tùy lúc bé đang bú hay đang nuốt, và tùy độ tuổi.

Nguồn: Nghiên cứu cơ vùng xương móng (PMC), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7944089/

Tuy nhiên, đây là nghiên cứu thực hiện trên động vật, và không xem xét đến tummy time. Vì vậy, cho đế nay vẫn chưa có bằng chứng cho thấy nằm sấp giúp các cơ này hoạt động tốt hơn, hay giúp bé bú dễ dàng, ít đau hơn. Đây vẫn chỉ là một giả thuyết, chưa được chứng minh.

Bốn cơ thường được nhắc tới quanh xương móng là:

• Genioglossus (cơ cằm lưỡi): đẩy lưỡi ra trước, cơ này có thể liên quan đến việc ngậm vú, nhưng chưa đủ bằng chứng để nói một cách chắc chắn là “hễ cơ yếu là bé ngậm nông” (tức là chỉ ngậm núm vú, hoặc một phần núm vú chứ không chạm tới quầng vú hoặc rất ít quầng vú).

• Geniohyoid (cơ cằm móng): giúp hạ hàm và kéo xương móng, góp phần vào động tác bú, nhưng bé bú kém không chỉ do cơ yếu mà còn cần đánh giá toàn diện để tìm nguyên nhân gốc rễ.

• Mylohyoid (cơ hàm móng): nâng sàn miệng, hỗ trợ nuốt. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy khiếm khuyết cơ này trực tiếp gây sặc sữa.

• Digastric (cơ hai thân): phối hợp vận động hàm khi bú và nuốt. Việc đau núm vú thường do nhiều yếu tố (tư thế, khớp ngậm, cấu trúc giải phẫu).

Các cơ này phối hợp với nhau chứ không hoạt động riêng lẻ. Vì vậy, khi bé bú khó hoặc mẹ bị đau, thường là do nhiều yếu tố cùng lúc, chẳng hạn như tư thế, khớp ngậm, cách phối hợp bú–nuốt–thở chứ hiếm khi chỉ do một cơ. Nhiều mẹ nói rằng ‘con em không chịu bú mẹ’ nhưng thật ra là con gặp khó khăn khi bú mẹ đấy.

Nguồn: Nghiên cứu cơ vùng xương móng (PMC), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7944089/

Khi bú, lưỡi bé đưa ra trước, ôm lấy núm vú và quầng vú, còn hàm và lưỡi phối hợp tạo lực hút để lấy sữa.

Nguồn: ASHA - Pediatric Feeding and Swallowing, https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/pediatric-feeding-and-swallowing/

Nếu mẹ bị đau núm vú, nguyên nhân thường không đơn giản chỉ do “lưỡi yếu” mà còn từ các vấn đề khác nữa. Các nghiên cứu hình ảnh (siêu âm, MRI) chưa chứng minh được giả thuyết lưỡi cọ xát hay kẹp núm vú gây đau. Đau núm vú thường liên quan nhiều đến tư thế và khớp ngậm hơn.

Nguồn: Tổng quan về đau núm vú khi cho con bú (PMC), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8966064/

Nếu thấy bé không ngậm vú tốt, bú lâu nhưng ít sữa, ho hoặc sặc khi bú, thở bất thường, tăng cân chậm, hoặc mẹ đau kéo dài thì nên đi khám hoặc gặp chuyên gia tư vấn sữa mẹ (IBCLC) sớm, thay vì tự đoán nguyên nhân. Cả hai mẹ con cần có sự đánh giá toàn diện và đưa ra hướng can thiệp hoặc hỗ trợ phù hợp.

Khi nào nên bắt đầu tập nằm sấp cho con?

Bạn có thể bắt đầu cho con tập nằm sấp ngay từ khi bé mới sinh, thường là từ ngày đầu tiên bé về nhà từ bệnh viện, với điều kiện là bé khỏe mạnh và không có vấn đề y tế cần hạn chế vận động. Việc tập nằm sấp không cần phải kéo dài ngay từ đầu, bạn có thể bắt đầu với thời gian rất ngắn, có khi chỉ cần 30 giây tùy theo tình hình bé có hợp tác hay không.

Thời gian và tần suất tập thế nào?

• Từ khi sinh ra: Bạn có thể bắt đầu với 1-2 phút, 2-3 lần mỗi ngày

Nguồn:

Royal Children’s Hospital (Bệnh viện Nhi đồng Hoàng gia), https://www.rch.org.au/kidsinfo/fact_sheets/Tummy_time_for_your_baby

Hãy ngưng khi con có dấu hiệu khó chịu nhé.

• Từ 2 tháng trở đi: Nên tăng thời gian nằm sấp lên khoảng 10-15 phút mỗi lần và thực hiện nhiều lần trong ngày

Nguồn:

Pregnancy, Birth and Baby, https://www.pregnancybirthbaby.org.au/tummy-time

Raising Children Network, https://raisingchildren.net.au/newborns/play-learning/play-ideas/tummy-time

• Từ 6 tháng trở đi: Khi bé đã mạnh hơn, bạn có thể tập cho bé nằm sấp lên đến 30 phút mỗi ngày, và đôi khi bé sẽ tự động dùng thời gian nằm sấp để học bò và lăn (nói chứ khi mấy ẻm bò được rồi là coi như khỏi tập luôn, nghĩa là ba mẹ không cần phải chủ động tập cho con nữa mà con sẽ bắt đầu tự khám phá rồi)

Nguồn:

Royal Children’s Hospital, https://www.rch.org.au/kidsinfo/fact_sheets/Tummy_time_for_your_baby

Những gợi ý giúp bé thích thú hơn khi tập nằm sấp

• Sử dụng các món đồ chơi nhiều màu sắc hoặc gương soi (loại không vỡ được) để bé nhìn vào trong khi tập

Nguồn:

Pregnancy, Birth and Baby, https://www.pregnancybirthbaby.org.au/tummy-time

• Đặt bé nằm sấp trên ngực mẹ để tăng cảm giác an toàn cho bé, đặc biệt là với bé mới sinh (Mình sinh Ren khi vẫn còn lạnh nên mình dùng cách này, ấm áp cả mẹ lẫn con!)

Nguồn: Baby Info, https://www.babyinfo.com.au/newborn/parenting/tummy-time-for-babies

Ngoài ra, nếu bé có các vấn đề như trào ngược dạ dày, bạn có thể cho bé tập trước khi bú để giảm cảm giác tức bụng hoặc khó chịu khi nằm sấp.

Tóm lại: điều gì đã rõ, điều gì còn là giả thuyết?

Tummy time chắc chắn tốt cho bé vì giúp cơ cổ, vai, tay khỏe hơn, hỗ trợ bé nâng đầu, lăn, bò. Còn việc bú mẹ là một quá trình phức tạp, có sự tham gia của lưỡi, hàm và nhiều cơ vùng cổ họng. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng rõ ràng để nói rằng tummy time giúp bé bú mẹ tốt hơn hay giảm đau núm vú cho mẹ. Đây vẫn là một giả thuyết, chưa phải điều đã được chứng minh. Nếu bé bú khó hoặc mẹ đau kéo dài, tốt nhất nên nhờ chuyên gia đánh giá trực tiếp.

(Nhắc nhỏ nè: Đó là tập cho con thôi nghen, còn các mẹ sữa giai đoạn đầu muốn tập nằm sấp với con ‘cho dzui’ thì nhớ lấy cái gối nào mềm mềm lót bên dưới kẻo hai cái bầu sữa bị áp lực dữ lắm, nhất là đang căng sữa thì xin can nha!)

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí

Tóm tắt: Sau một thời gian dài vắng bóng trên trang, hôm nay mình quay lại để kể một điều đang được ấp ủ: một khóa học về sữa mẹ, đúc kết từ rất nhiều buổi tư vấn thực tế. Để lại email qua nút Subscribe bên dưới để là người đầu tiên biết khi mọi thứ sẵn sàng.

Đã lâu rồi mình chưa đăng bài

Nếu bạn là người đã theo dõi Webcuame từ trước, chắc bạn cũng nhận ra: mình đã im lặng khá lâu. Không phải vì hết chuyện để kể, mà vì lịch làm việc dày đặc và thời gian dành cho gia đình có 5 chàng trai của mình. Cảm ơn bạn vẫn còn ở đây.

Điều mình đang ấp ủ

Nhiều năm đồng hành cùng các mẹ với vai trò một chuyên gia sữa mẹ, qua các buổi gặp trực tiếp, qua Helpline, mình nhận ra một điều: rất nhiều mẹ hỏi mình những câu hỏi rất giống nhau. Về việc bú đủ hay chưa, về việc đau khi cho bú, về việc phải làm gì trong 2 tuần đầu tiên bối rối nhất. Từng câu hỏi, từng buổi tư vấn cộng lại, mình nhận ra: đây là những điều nên được gói lại thành một nơi để phụ huynh nào cũng tiếp cận được, không phải chờ đến lúc khủng hoảng mới đi tìm. Tại sao mình dùng từ “phụ huynh” thay vì “mẹ”? Bởi vốn dĩ chuyện nuôi con đâu chỉ có người mẹ, mà còn có cả những ông bố nữa mà!

Vậy nên mình đang chuẩn bị một khóa học về nuôi con sữa mẹ dành cho những người sắp được làm cha mẹ. Khóa học này là nơi mình gói ghém những gì đã học được qua từng ấy năm làm nghề, theo đúng cách mình vẫn viết trên trang này: thật, gần gũi, và dựa trên bằng chứng khoa học. Đây cũng là một khóa học bắt đầu cho một hành trình dài hơi hơn. Cụ thể thế nào thì mình sẽ chia sẻ tiếp trong những bài tiếp theo nhé.

Vì sao là bây giờ

Nếu bạn chưa đọc trang Giới thiệu (About) mới của Webcuame, đây là lúc bạn có thể muốn ghé qua: mình vừa cập nhật lại đầy đủ hơn về hành trình của mình và lý do trang này tồn tại. Khóa học sắp tới cũng là một phần tiếp theo tự nhiên của hành trình đó.

Vào danh sách chờ

Mình chưa có ngày khai giảng cụ thể, cũng không vội, nhưng nếu bạn muốn là người đầu tiên biết khi mọi thứ sẵn sàng, hãy để lại email qua nút Subscribe bên dưới bài nhé. Mình sẽ không gửi gì khác ngoài những bài viết bạn vẫn nhận, cộng thêm tin tức sớm nhất về khóa học này.

by nguyenndao

Đăng ký nhận bài viết mới miễn phí