Đau rát vài ngày đầu khi hai mẹ con còn đang làm quen với việc bú là chuyện nhiều mẹ trải qua. Một người gọi là có nhiều kinh nghiệm nuôi con sữa mẹ và là một IBCLC như mình mà đến bé thứ 5 vẫn còn thấy khá nhạy cảm, huống hồ gì ai! Nhưng đau kéo dài quá hai tuần, hoặc đau nhói suốt cả cữ bú, không phải là chuyện “ráng chịu cho quen”. Đó thường là dấu hiệu cần được một người có chuyên môn quan sát trực tiếp để loại trừ những khả năng gây đau, đồng thời điều chỉnh cách cho con bú phù hợp.
Đau vài ngày đầu, và đau kéo dài, là hai chuyện khác nhau
Theo Phác đồ lâm sàng số 26 của Academy of Breastfeeding Medicine (ABM), đau khi cho bú được xem là “đau kéo dài” (persistent pain) nếu còn tiếp diễn quá hai tuần. Vài ngày đầu, núm vú còn rất nhạy cảm và hai mẹ con còn đang tập ăn ý với nhau, nên hơi rát là chuyện nhiều mẹ gặp. Nhưng bước sang tuần thứ ba mà mỗi lần con ngậm vào vẫn nhói như kim châm thì đó hết còn là “giai đoạn đầu” nữa rồi. Cơ thể đang cố nói với mẹ điều gì đó.
Nguồn: Berens, Eglash, Malloy & Steube, Academy of Breastfeeding Medicine (2016), ABM Clinical Protocol #26: Persistent Pain with Breastfeeding, Breastfeeding Medicine
Ở Melbourne, nhóm của Buck (2014, đăng trên Breastfeeding Medicine) theo dõi 360 mẹ sinh con đầu lòng tại hai bệnh viện. Đến tuần thứ 8, có 340 mẹ còn tham gia, và cơn đau núm vú vẫn còn ở khoảng 20% mẹ, tức cứ 5 mẹ thì có 1 mẹ.[C4] Con số đó đủ để mình nói với các mẹ rằng: nếu mẹ đang đau thì mẹ không hề đơn độc, và nên tìm người giúp sớm chứ đừng ráng một mình.[C5] Bản thân một người có chuyên môn như mình mà cũng cần sự trợ giúp của đồng nghiệp nữa mà. Như lần sinh Ren vừa rồi, cứ bú bên phải là bên đó bị đau, bên kia thì không. Không đến nỗi đau không chịu được nhưng nó cứ thốn thốn khó chịu nên mình nhờ Anna – cô bạn vừa là IBCLC vừa là Tư vấn viên Sữa mẹ ở HSM Úc (ABA) như mình – để cổ đánh giá giùm.
Nguồn: Buck, Amir, Cullinane & Donath (2014), Nipple Pain, Damage, and Vasospasm in the First 8 Weeks Postpartum, Breastfeeding Medicine.
Vì sao lại đau?
Nhóm của Kent (2015) xem lại hồ sơ tư vấn ở một trung tâm chuyên về sữa mẹ tại Tây Úc, và nguyên nhân được ghi nhận nhiều nhất là tư thế cùng khớp ngậm chưa tối ưu. Khi con ngậm nông, lưỡi và vòm miệng dễ ép vào đúng phần núm vú thay vì kéo sâu được cả quầng vú vào miệng, và mỗi lần mút là một lần cọ xát. Có một điều mình hay nói thêm với các mẹ hay tự trách bản thân. Nhóm của McClellan (2012) khảo sát cả những mẹ đau núm vú dai dẳng mà nhìn bằng mắt thường không thấy tổn thương, còn phác đồ ABM #26 cũng nhắc tới những cơn đau không tương xứng với những gì thấy khi khám. Nên soi gương không thấy gì bất thường không có nghĩa là mẹ đang làm quá lên. Như ở trên mình có nhắc đến Anna, sau khi thăm khám các kiểm, kiểm tra các chức năng vận động của Ren, cổ phát hiện ra cơ cổ bên phải của con có chút vấn đề hơn bên trái, ảnh hưởng đến các cơ hàm hầu họng và cả lưỡi nên con không ngậm bắt vú đúng. Điều này mình đã không phát hiện ra.
Nguồn: Kent, Ashton, Hardwick và cộng sự (2015), Nipple Pain in Breastfeeding Mothers: Incidence, Causes and Treatments, International Journal of Environmental Research and Public Health
Nguồn: McClellan, Hepworth, Garbin và cộng sự (2012), Nipple Pain during Breastfeeding with or without Visible Trauma, Journal of Human Lactation
Ngoài khớp ngậm, còn vài nguyên nhân khác. Dính thắng lưỡi khiến con khó đưa lưỡi ra đủ xa. Nhiễm nấm Candida ở núm vú cũng nằm trong danh sách cần cân nhắc, nhưng chẩn đoán này còn nhiều tranh luận nên cần chuyên gia đánh giá. Còn co thắt mạch máu núm vú thì nhiều mẹ tả như bị kim châm ngay lúc con vừa nhả vú ra. Vì vậy, một buổi tư vấn đúng nghĩa không dừng ở chuyện nhìn con ngậm vú vài giây. Người tư vấn còn phải hỏi kỹ mẹ đau kiểu gì, đau lúc nào trong cữ bú, và đau kéo dài bao lâu sau khi con nhả ra.
“Ráng chịu” để làm gì, khi cơn đau đang cố nói với mẹ điều gì đó
Hình dung một đôi giày mới cắn gót nha. Vài hôm đầu ráng đi cho quen thì còn hiểu được. Nhưng đi hai tuần mà gót vẫn rát thì chẳng ai bảo “ráng thêm chút nữa”, người ta sẽ xem lại đôi giày và cách mang. Lời khuyên “ráng chịu vài tuần là quen” cũng vậy: không sai hoàn toàn, nhưng sẽ nguy hiểm nếu mẹ áp dụng nó cho mọi trường hợp đau mà không phân biệt. Chính phác đồ lâm sàng của ABM khuyến nghị mẹ bị đau kéo dài nên được một chuyên gia về sữa mẹ, như IBCLC, đánh giá và quan sát trực tiếp một cữ bú thật. Theo kinh nghiệm của mình, cách đó đáng tin hơn việc tự đoán qua lời kể hay vài tấm hình chụp vội gửi qua tin nhắn. Kent và cộng sự (2015) còn có một con số làm mình phải suy nghĩ. Trong nhóm mẹ đến Trung tâm Sữa mẹ Tây Úc vì đau núm vú, sau tư vấn và điều trị, cơn đau đã hết hoặc đang giảm ở 57% mẹ. Khoảng 42% còn lại chưa cải thiện ở lần liên lạc cuối. Các tác giả cho rằng điều này gợi ý việc chỉnh tư thế và khớp ngậm không phải lúc nào cũng đủ, hoặc còn yếu tố khác góp phần. Nghĩa là đôi khi vấn đề nằm sâu hơn một lời khuyên “bế lại cho đúng” có thể giải quyết.
Ráng chịu quá lâu còn kéo theo một vòng lặp không ai muốn. Mẹ đau nên sợ mỗi cữ bú sắp tới. Con vừa ngậm vào là người mẹ đã gồng cứng lên chịu đau, rồi mẹ càng mệt và càng dễ nản. Nhiều mẹ mình gặp chọn cai sữa sớm không phải vì hết sữa, mà vì không còn chịu nổi cơn đau lặp lại mỗi vài tiếng suốt cả ngày lẫn đêm. Thương con đâu có nghĩa là phải chịu đau hoài.
Khi nào cần hỗ trợ chuyên môn
Mẹ nên tìm một IBCLC quan sát trực tiếp một cữ bú thật khi cơn đau đã kéo dài quá hai tuần, khi mẹ đau nhói suốt cả cữ bú chứ không chỉ vài giây đầu, hoặc khi mẹ bắt đầu sợ mỗi lần tới giờ cho bú. Đừng tiếp tục tự xoay xở qua video hướng dẫn trên mạng nữa. Riêng núm vú nứt, chảy máu hoặc đau dữ dội thì mẹ không cần đợi đủ hai tuần. Còn nếu mẹ sốt, vú đỏ nóng đau, hoặc bé bú kém và ít tã ướt, hãy gặp bác sĩ hoặc nhân viên y tế sớm, vì chuyện có thể không dừng ở khớp ngậm.
Mẹ có từng nghe câu “ráng chịu vài tuần là quen” chưa? Lúc đó mẹ có tìm được ai giúp không, hay tự mình xoay xở?