Đúng như tên gọi của nó, màu sữa khi gặp hội chứng này thường có màu hồng, cam, nâu hoặc đỏ nâu, giống như nước từ một đường ống lâu ngày bị rỉ sét. Nếu mẹ cho con bú trực tiếp thì thường sẽ không nhận biết được tình trạng này (không thấy, không biết, không lo). Việc nhìn thấy màu sữa như vậy khi vắt ra khiến nhiều mẹ, nhất là các mẹ mới có con lần đầu, hoảng sợ và lo lắng không biết sữa của mình có an toàn cho con bú không. Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp (cho bú trực tiếp hoặc vắt sữa ra bình) thì sữa mẹ hoàn toàn an toàn cho con.
Đây là tình trạng khá hiếm gặp – ước tính chỉ khoảng 0,1% các bà mẹ cho con bú gặp phải, và thường xảy ra ở mẹ sinh con so (con đầu lòng).
Tại sao tình trạng này xảy ra?
Đây là tình trạng tạm thời và sẽ tự hết trong khoảng 5–10 ngày mà mẹ không cần làm gì cả; mẹ cũng không cần phải đợi đến khi sữa chuyển sang màu “bình thường” mới cho con bú trở lại.
Hội chứng đường ống rỉ sét xảy ra do một lượng máu nhỏ rò rỉ vào ống dẫn sữa (milk ducts). Ở mẹ mang thai, nhất là các mẹ mang thai lần đầu, đây là giai đoạn vú có nhiều thay đổi lớn: các nang sữa và ống dẫn sữa tăng sinh và phát triển rất nhanh để chuẩn bị cho việc sản xuất sữa (tương tự cơ chế khiến bụng mẹ dễ bị rạn khi em bé ngày càng lớn). Quá trình tăng sinh nhanh này kéo theo lưu lượng máu đến vú tăng lên, trong khi các mao mạch mới hình thành quanh nang sữa và ống dẫn sữa còn non và mỏng manh, dễ bị rạn/vỡ nhẹ, khiến một lượng máu nhỏ rỉ vào lòng ống dẫn sữa. Lượng máu này sẫm màu dần (do quá trình oxy hóa) trong thời gian lưu lại ở ống dẫn trước khi được vắt ra, tạo nên màu nâu/đỏ gỉ sét đặc trưng – đây cũng là lý do hội chứng này không phải do “máu cũ đọng lại lâu ngày” mà là máu mới rỉ ra nhưng đổi màu trước khi mẹ nhìn thấy.
Khi mẹ sinh bé và cho con bú, lượng máu này sẽ theo sữa ra ngoài, tạo nên màu sắc như nước từ ống nước sắt lâu ngày.
Một số nguyên nhân khác
• Nứt cổ gà/nứt đầu ti: Do tư thế và khớp ngậm sai, bé ngậm phần lớn núm vú nên gây chảy máu.
• Núm vú hoặc vú bị tổn thương: Các động tác nhồi, ép bầu vú quá mạnh có thể làm tổn thương các mạch máu bên trong vú, máu theo sữa ra ngoài.
• Viêm tuyến vú (mastitis): Vú bị nhiễm trùng gây sưng, đau và chảy máu.
• U nhú trong ống dẫn sữa (intraductal papillomas): Đây là những khối u lành tính trong ống dẫn sữa, có thể khiến máu theo sữa ra ngoài. Khác với hội chứng rỉ sét sinh lý (thường xảy ra ở cả hai bên vú và tự hết trong vài ngày), chảy máu do u nhú thường chỉ xảy ra ở một bên vú và kéo dài hơn.
• Chế độ ăn uống của mẹ: Một số mẹ ăn nhiều củ dền đỏ hoặc thực phẩm có màu vàng/cam cũng có thể khiến sữa mẹ có chút màu đỏ/hồng hoặc nâu (hiện tượng này được ghi nhận rải rác trên lâm sàng, chưa có nhiều nghiên cứu hệ thống).
Điều trị
Vì những nguyên nhân nêu trên phần lớn mang tính sinh lý, tạm thời, nên không cần điều trị cụ thể cho hội chứng này – tình trạng sẽ tự hết sau khoảng 5–10 ngày.
Đối với nguyên nhân đến từ khớp ngậm và tư thế bú sai, mẹ cần điều chỉnh lại; nếu do việc nhồi ép vú gây tổn thương, mẹ nên ngưng những động tác này.
Khi nào cần đưa mẹ đi khám?
Phần lớn trường hợp hội chứng rỉ sét là sinh lý và tự hết, không cần can thiệp. Tuy nhiên, mẹ nên được thăm khám để loại trừ các nguyên nhân khác (như u nhú trong ống dẫn sữa, viêm tuyến vú) nếu có một trong các dấu hiệu sau:
• Chỉ xảy ra ở một bên vú (hội chứng rỉ sét sinh lý thường xảy ra ở cả hai bên)
• Kéo dài quá 10–14 ngày, hoặc tái phát sau khi đã hết
• Kèm theo khối u sờ thấy được trong vú
• Kèm dấu hiệu viêm: sưng, nóng, đỏ, đau nhiều, hoặc sốt
Tư vấn
Việc tư vấn khi mẹ gặp hội chứng này rất quan trọng, ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý của người mẹ, do đó tư vấn viên cần có kỹ năng giao tiếp hiệu quả, tránh gây hoảng sợ cho mẹ. Tuy nhiên bản thân người tư vấn cũng cần trang bị cho mình kiến thức cơ bản để tự tin truyền tải thông tin cho người mẹ và gia đình của họ. Thể hiện sự đồng cảm, quan tâm, đồng thời cách nói chuyện cần có sự tự tin chuyên nghiệp sẽ giúp người mẹ vượt qua sợ hãi, lo lắng và tiếp tục cho con bú.
Nguồn tham khảo
• Barco I, Vidal MC, Barco J, Badia À, Piqueras M, García A, Pessarrodona A. Blood-Stained Colostrum and Human Milk during Pregnancy and Early Lactation. Journal of Human Lactation. 2014;30(4):413–415. DOI: 10.1177/0890334414539041, PMID: 24925862.
• Kural B, Sapmaz Ş. Rusty Pipe Syndrome and Review of Literature. Breastfeeding Medicine. 2020. PMID: 32493050.
Wszołek K, Pięt M, Więckowska A, et al. Blood-Stained Colostrum: A Rare Phenomenon at an Early Lactation Stage. Children (Basel). 2022;9(2):213. DOI: 10.3390/children9020213