Con thức đêm nhiều lần không có nghĩa là mẹ đang làm sai điều gì. Bài này giải thích vì sao thức đêm là một phần bình thường của phát triển, mối liên hệ giữa bú mẹ và giấc ngủ, những giai đoạn con dễ thức hơn hẳn, và khi nào nên tìm thêm hỗ trợ chuyên môn.
Thức đêm là một phần của phát triển bình thường
Giấc ngủ của trẻ sơ sinh không giống người lớn ngay từ đầu. Trẻ cần cả năm đầu đời để dần “tự điều chỉnh” được giấc ngủ ban đêm, và quá trình đó không tuyến tính chút nào. Một nghiên cứu theo dõi 75 trẻ khỏe mạnh suốt 12 tháng đầu (qua nhật ký giấc ngủ của cha mẹ) cho thấy bước nhảy lớn nhất trong khả năng tự ngủ lại của trẻ diễn ra từ tháng thứ 1 đến tháng thứ 4, nhưng phần lớn trẻ vẫn tiếp tục thức giấc giữa các chu kỳ ngủ, cả ngày lẫn đêm, trong suốt năm đầu.
Nguồn: Henderson, France, Owens & Blampied (2010), Sleeping Through the Night: The Consolidation of Self-regulated Sleep Across the First Year of Life, Pediatrics, 126(5), e1081.
Nói cách khác, con thức đêm nhiều lần không có nghĩa là mẹ đang làm sai điều gì, mà đơn giản là bộ não và hệ thần kinh của con vẫn đang trong quá trình trưởng thành. Chu kỳ ngủ của trẻ sơ sinh ngắn hơn người lớn rất nhiều, nên giữa mỗi chu kỳ, con có nhiều “cơ hội” để thức giấc hơn.
Bú mẹ và việc thức đêm: mối liên hệ không đơn giản như mình nghĩ
Nhiều mẹ nghe nói bú mẹ khiến con thức đêm nhiều hơn bú bình, và lo lắng không biết có nên ngưng bú đêm để con “ngủ ngoan” hơn không. Nhưng số liệu thực tế thì phức tạp hơn vậy nhiều. Một khảo sát trên 342 bà mẹ có con 6-12 tháng tại Na Uy ghi nhận 96,8% trẻ bú mẹ vẫn thức giấc ban đêm, và 93,5% được bú ít nhất một lần trong đêm. Nói cách khác, đây là chuyện cực kỳ phổ biến ở giai đoạn này, gần như nhà nào có con nhỏ cũng gặp.
Nguồn: Madar, Kurniasari, Marjerrison & Mdala (2024), Breastfeeding and Sleeping Patterns Among 6–12-Month-Old Infants in Norway, Maternal and Child Health Journal, 28(3), 496–505.
Đây là phần mình thấy thú vị nhất khi đọc về chủ đề này: nhà nhân chủng học James McKenna, người dành cả sự nghiệp nghiên cứu giấc ngủ mẹ-con, cho rằng việc thức đêm để bú là một cơ chế sinh học có vai trò bảo vệ: giúp điều hòa nhịp thở, thân nhiệt của trẻ, đồng thời duy trì nguồn sữa cho mẹ, chứ không phải một “trục trặc” cần sửa. Ông gọi mối quan hệ giữa việc bú đêm và thức giấc là “congruence” (sự tương hợp) nhiều hơn là “conflict” (xung đột) như cách xã hội hiện đại thường nhìn nhận.
Nguồn: McKenna, J. J. (2014), Night waking among breastfeeding mothers and infants: Conflict, congruence or both?, Evolution, Medicine & Public Health, 2014(1), 40.
Cũng cần nói thêm: nhiều chuyên gia trong lĩnh vực bú mẹ cho rằng cách mẹ dùng việc bú để ru con ngủ lại mới là yếu tố ảnh hưởng nhiều hơn, chứ tự thân việc bú mẹ chưa chắc đã “gây ra” thức đêm. Đây là một góc nhìn hợp lý về mặt cơ chế, nhưng cần nói rõ: bằng chứng nghiên cứu trực tiếp về điểm này còn khá lẫn lộn. Một số tổng quan thậm chí ghi nhận trẻ bú mẹ hoàn toàn thức đêm nhiều hơn bú công thức, nên mình coi đây là một giả thuyết hợp lý hơn là một kết luận đã được nghiên cứu chứng minh chắc chắn.
Những giai đoạn con dễ thức đêm hơn bình thường
Ngoài việc thức đêm “nền” vì giấc ngủ chưa trưởng thành, có những giai đoạn con thường thức nhiều hơn hẳn, khiến mẹ hoang mang tưởng con đang “tuột dốc”:
Rồi khoảng tháng thứ 3-4, giấc ngủ của con có một bước chuyển thật sự về mặt sinh học: con bắt đầu ngủ theo chu kỳ giống người lớn hơn (có các pha ngủ nông mà con có thể tỉnh hẳn dậy), thay vì kiểu ngủ sơ sinh trước đó. Đây là một bước trưởng thành, không phải một “sự cố” cần khắc phục, dù giai đoạn này con thường thức dậy nhiều và khó ngủ lại hơn.
Nguồn: Cleveland Clinic, 4-Month Sleep Regression: What Parents Need To Know.
Những mốc phát triển lớn khác như mọc răng, biết lật, biết bò, biết đứng, hoặc giai đoạn lo âu chia ly (thường rõ nhất quanh 8-10 tháng, khi con ý thức rõ hơn về việc mẹ rời khỏi phòng) cũng thường đi kèm những đêm thức giấc nhiều hơn hẳn. Ốm, mọc răng, hay đơn giản là một ngày quá nhiều kích thích mới cũng có thể khiến một đêm yên bình bỗng dưng thành... không yên chút nào.
Vậy mẹ có thể làm gì?
Mình không nghĩ có một công thức chung đúng cho mọi nhà, nhưng có vài điều mình luôn nhắc các mẹ mình tư vấn (và cũng tự nhắc mình suốt 5 lần làm mẹ):
Đừng vội tự trách hay ép con “ngủ xuyên đêm” quá sớm chỉ vì thấy con người khác đăng story ngủ ngoan lúc 2 tháng tuổi. Mỗi não bộ trưởng thành theo tốc độ riêng.
Nếu đang bú mẹ và việc bú đêm không khiến mẹ kiệt sức quá mức, không cần vội cai bú đêm chỉ vì nghĩ nó “gây” thức giấc, vì như đã nói ở trên, mối liên hệ đó không đơn giản một chiều.
Chia việc thức đêm với người bạn đời nếu có thể, kể cả chỉ là thay phiên ai dậy dỗ con ngủ lại những đêm mẹ đã quá mệt, để mẹ được ngủ liền một mạch dài hơn dù chỉ vài tiếng.
Tranh thủ chợp mắt khi con ngủ ngày, thay vì cố làm hết việc nhà. Đây là lúc thứ tự ưu tiên cần được cân nhắc: một căn nhà sạch sẽ ngăn nắp và một bà mẹ thiếu ngủ, hay một bà mẹ khỏe mạnh và một căn nhà bề bộn?
Khi nào cần hỗ trợ chuyên môn
Thức đêm nhiều là chuyện bình thường, nhưng nếu con khóc dữ dội không dỗ được, ưỡn người sau bú như đang khó chịu, tăng cân chậm, hoặc mẹ cảm thấy kiệt sức tới mức ảnh hưởng tâm trạng/an toàn của cả mẹ và con trong nhiều tuần liền, đây là lúc nên tìm bác sĩ nhi, chuyên gia tư vấn sữa mẹ (IBCLC), hoặc chuyên gia giấc ngủ nhi khoa, thay vì tự mình gồng thêm. Nếu đang cho con ngủ chung giường, cũng nên tìm hiểu kỹ các nguyên tắc ngủ chung an toàn (safe co-sleeping) để giảm rủi ro.
Đêm của mẹ và bé nhà mình thế nào? Có giai đoạn nào bé thức dữ nhất mà mẹ còn nhớ mãi không? Kể mình nghe với!