Thỉnh thoảng mạng xã hội lại “dậy sóng” vì một chủ đề quen thuộc: Một người mẹ cho con bú dài lâu, chụp hình đăng ở trang cá nhân, và phần bình luận thì đủ cả: “kinh tởm”, “khoe khoang”, “phản cảm”, “đầu có điện”… Thật đáng buồn là một số người là chuyên gia y tế cũng copy màn hình để đăng lại kèm theo những dòng bình luận như vậy.
Là một Chuyên gia Tư vấn Sữa mẹ Quốc tế (IBCLC), hôm nay mình lên tiếng, không phải để tranh luận với ai, mà để nói rõ khoa học thật sự nói gì về việc bú mẹ dài lâu. Chuyện cho con bú bao lâu, suy cho cùng, vẫn là quyền tự quyết của người mẹ đối với cơ thể mình.
1️. Bú mẹ sau 1 tuổi là bình thường về mặt tự nhiên và y khoa.
WHO và Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị: bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu, sau đó tiếp tục bú mẹ kèm ăn dặm đến 2 tuổi hoặc lâu hơn, miễn là cả mẹ và con đều muốn. Tức là tiếp tục cho bú sau sinh nhật đầu tiên là điều bình thường, thậm chí nó còn nằm ngay trong khuyến nghị chính thức. Nhiều người lầm tưởng là WHO khuyến nghị bú mẹ đến 2 tuổi thôi, nhưng thật ra 2 tuổi lại là độ tuổi ‘tối thiểu’ chứ không phải ‘tối đa’. Nguyên văn khuyến nghị của WHO là “Nearly 400 000 deaths amongst children under 5 years of age could be prevented every year if all infants were exclusively breastfed for the first six months and continued breastfeeding up to two years or beyond.” (Mỗi năm có thể ngăn ngừa được gần 400.000 ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi nếu tất cả trẻ sơ sinh được bú mẹ hoàn toàn trong sáu tháng đầu đời và tiếp tục bú mẹ đến hai tuổi hoặc hơn.)
Nhà nhân học Katherine Dettwyler (Đại học Delaware) đã so sánh con người với các loài linh trưởng khác dựa trên nhiều cột mốc sinh học, cụ thể là thời điểm cân nặng đạt gấp 4 lần lúc sinh (khoảng 2,5 đến 3,5 tuổi), tỉ lệ thời gian bú so với thời gian mang thai ở linh trưởng cỡ lớn (khoảng 4,5 tuổi ở người), và thời điểm mọc răng hàm vĩnh viễn đầu tiên cùng lúc hệ miễn dịch trẻ hoàn thiện (khoảng 5,5 đến 7 tuổi). Dựa trên những dữ liệu thu thập được, bà ước tính độ tuổi thôi sữa tự nhiên ở người là vào khoảng 2,5 đến 7 tuổi. Quan sát thực tế ở những cộng đồng không gây áp lực cai sữa sớm cũng cho thấy trẻ thường tự thôi sữa trong khoảng 3 đến 4 tuổi. Vì vậy, bú mẹ sau 1 tuổi không chỉ bình thường về mặt y khoa, mà còn nằm trong đúng quy luật sinh học tự nhiên của loài người.
2️. Vậy sữa mẹ sau 1 tuổi có “mất chất” không?
Các nghiên cứu về thành phần sữa trong năm thứ hai cho thấy: sữa mẹ vẫn cung cấp năng lượng, chất béo và protein. Một số thành phần miễn dịch như protein tổng, lactoferrin, lysozyme, IgA có thể ở mức tương đối cao, trong khi một số khoáng chất như kẽm, canxi giảm dần vì nhu cầu của bé thay đổi. Nói cách khác, sữa mẹ vẫn tiếp tục là một dịch sinh học sống, thích ứng theo độ tuổi và khẩu phần ăn bổ sung của trẻ. Sữa mẹ vẫn luôn có các chất cần thiết cho trẻ, nó chỉ điều chỉnh tỉ lệ các thành phần cho phù hợp với các mốc phát triển của trẻ mà thôi.
3️. Với người mẹ, câu chuyện còn dài hơn con số cân nặng hay vài tháng sau sinh.
Đây mới là phần ít người nhắc đến.
Những tổng quan hệ thống và nghiên cứu lớn cho thấy: tổng thời gian cho con bú càng dài thì càng liên quan đến việc giảm nguy cơ một số bệnh mạn tính ở mẹ như ung thư vú, ung thư buồng trứng, tiểu đường type 2 và một số yếu tố nguy cơ tim mạch về sau này. Chỉ có điều, những lợi ích này mãi đến hơn cả chục năm sau mới có thể thấy được.
Lưu ý: đây là mối liên quan dịch tễ, không phải “cứ cho bú là miễn nhiễm bệnh tật” như một số người . Nhưng xu hướng lợi ích tích lũy theo thời gian cho bú thì khá nhất quán. Cho con bú cũng “đốt” thêm vài trăm kcal mỗi ngày (tùy theo cơ địa mỗi người), nhưng xin nhấn mạnh: nuôi con sữa mẹ không phải là bảo hiểm sức khỏe trọn đời.
Tóm lại: Nếu một người mẹ có điều kiện và mong muốn cho con bú dài lâu, điều đó có thể có lợi cho cả mẹ lẫn con. Nói cách khác, cho con bú dài lâu là một hành trình sinh học bình thường, được các tổ chức y khoa lớn trên thế giới thừa nhận và khuyến khích khi phù hợp với từng gia đình. Một người mẹ muốn cho con bú bao lâu, bảo vệ hành trình đó thế nào, chính là quyền tự quyết cao nhất đối với cơ thể của cô ấy. Việc cô ấy lưu giữ một bức ảnh đẹp về hành trình này là quyền tự do làm kỷ niệm và lan tỏa năng lượng tích cực. Cơ thể của người phụ nữ sau sinh không phải là một công cụ của định kiến xã hội, mà là một chủ thể đang tự vận hành chu trình nuôi dưỡng và góp phần tự bảo vệ sức khỏe của chính mình khỏi nguy cơ ung thư và các bệnh về chuyển hóa. Cho con bú dài lâu là lựa chọn cá nhân, không phải là tiêu chuẩn để khuyến khích tất cả mọi người làm theo. Vì vậy, càng không nên đem chuyện cho con bú dài lâu làm chuẩn mực để đánh giá năng lực của người mẹ.
Tuy nhiên, mình quan sát thấy rất nhiều người đang băn khoăn ở một chỗ khác:
“Nếu em bé 1–2 tuổi bú mẹ là bình thường về mặt khoa học (và tự nhiên), vậy những đứa trẻ 4-5, thậm chí hơn 7 tuổi vẫn bú mẹ thì sao? Khi mẹ của bé đưa ảnh cho con bú lên mạng xã hội, câu chuyện có còn đơn thuần là sinh học, hay đã chạm sang vùng nhạy cảm về tâm lý và quyền riêng tư của đứa trẻ?”
Đây chính là ranh giới mỏng manh giữa một hành vi sinh học bình thường và cách xã hội nhìn, sử dụng, hoặc phán xét hành vi đó. Ở bài tiếp theo, mình sẽ đi thẳng vào “vùng cấm” này: bé lớn bú mẹ nhìn dưới góc độ phát triển tâm lý, văn hóa, và đặc biệt là quyền riêng tư của đứa trẻ.
Nếu bạn quan tâm, mời bạn đọc tiếp phần 2 nhé.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
HealthyChildren.org (AAP). Breastfeeding: AAP Policy Explained.
Australian Breastfeeding Association. Breastfeeding your toddler.
Better Health Channel (Victoria). Breastfeeding – deciding when to stop.
Australian Breastfeeding Association. Breastmilk composition – what’s in human milk?
Breast Cancer Research Foundation. Breastfeeding and Breast Cancer Risk.
Breastfeeding and Ovarian Cancer Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis.